Түн ортасы ауған шақ. Екеуміз. Досым және мен. Автокөліктің іші. Бұл маңда таң бозынан қызыл іңірге дейін қайшалсатын қалың авто көлік түн ортасында сап тиылады. Көше бойндағы оқшау оқшау ғимараттардан тек бірлі жарым ғана электр шамы жылтылдайды.
Алыс ауылдан осы қалаға келіп такси жүргізушісі болып жүргеніме үш жылдан асқан. Былтыр ғана ауылдағы бір досымды жаныма шақыртып алғанмын. Әке-шешесі ерте қайтыс болып кеткен. Бала күнінен әркімнің босағасында жүрген тұғын. Екеуіміз бір жатақта тұрамыз. Сол бар жиған терген ақшасын мен бірге бір парша хат жазып қалдырғанда менің көлігімді алып тайып тұрған.
Аяқ астынан бүгін пайда болып отыр. Атысарымызды да, шабысарымызды да шеше алмай отырмыз.
Қара кештен бері үнсіз меның көлігімнің алдынғы орындығында сәл-пәл шалқалаған қалпы отыр. Қырық күн бойына шеше алмаған жұмбағымның үстіне тағы баттастыра жамау салып әңкі-тәңкі күйде мен отырмын.
– Кешір бүгін ескіше он төрті айдың толған күні сені мұнда әкелмеуім керек еді… – ұзақтан бергі үнсіздікті досым бұзді. Мен жауап қайтармадым… шынын айтсам оның ешбір сөзіне сеніп те отырғаным жоқ. – өкпелісің маған, оған жетерлік себеп те бар… десе де жан жосымсың ғой сенің алыңда өтірікші болмайын деп әкеліп отырмын мұнда. Менің айтқандарымның шын екендігіне көзіңді жеткізесіңде еш қайда бұрылмай тұзу қайтасың!..
– Жетер!.. осы өтіріктерің де… кім сенеді… одан да басқалай бір жал таппадың ба?.. мен шарқ ете қалдым. Шамасы оның шамынада қатты тисе керек. Басын оқыс жұлып алып жағамнан жұлқи өзіне қарай тартты да:
– Тыңда сайтанның сапалағы мен басынан бастап айтып беремін… оған дейын Нұрым-қызда шығар сосын кетемын… мен дір-дір еткен әлсіз саусақтарын жайлап қана бірі-бірлеп шығардым да өз орындығыма шалқаладым. Ол басын көтерген қалпы сөйлеп отыр.
***
Мен ауылдан келгенде тек сені пана тұтып келгенмін. Бұл қалада сенен өзге танысым да, жақын жанашырым да жоқ-тын. Қалада жүргінші тасудың, бүткіл қаланың ойлы-шүңқыр, қым-қуыт қуыс көшелеріне дейын өзіңнен үйрендім. Мен қаламен толық танысқан соң өзің күндізгі кезекке шықтың да мені кеште таксишілік етуге шығардың. Әубаста табысымызда жаман болған жоқ-ты. Бір көлікке мінгеспей және бір көлік алып екі жақтап ақша табу ғана оймызда болған. Мен одан еш уақытта айнып көргем жоқ, сенде…
Әңгіменің барлығы сол кештен басталды.
Тура осы көшенің бойымен түнгі он екілер шамасында кезекті жүргіншімді іздеп зырлап келе жатқанмын тура осы маңда анау бір түп қара талдың түбінде біреу тұр екен. Жанына келіп тоқтай қалдым… өрімдей жас қыз… жылап тұр. Күздің қара суығанан қатты жаураса керек… дір-дір етеді… үстіне жүқа ғана ақшағи көйлек киынген… жарайды қойшы… оның көйлегін айтып не қаламын… менің өз міндетім бар… кезіккен жүргіншімді діттеген жеріне жеткізып кіре ақымды алуым керек.
– Қайда барасың қарындас?! – дедім. Ол еш жауап қатпастан көлігіме отырды да қолыма тілдей қағаз ұстатты… сол кезде барып ол қызды мылқау шығар деп ойладым. Қағазда қаланың терістік бетіндегі шағын ауылдың адресы жазылған, көшенің де, үйдің де адресы анық. Мен солай қарай бет алдым. Анда-санда айнадан артқы орындықта отырған қызға еріксіз көз жүгіртемін… тіптен менің қиалым жетпестей сұлулық… шіркін тілі болса ғой әңгімеге тартар едім деп армандадым. Ақыры барар жеріне де жеттік. Тар көшенің ең соңғы үйі болар шамасы. Ары жол жоқ. Тұйыққа келіп тірелгенде шамасы алпыстарды алқымдап қалға кемпір шығып тап бір менімен келісіп алғандай ашық тұрған терезеден алақаныма бір уыс темір теңгені салдыда арт жақта отырған қызды жетелеп кете барды… мен орнымда есім ауа жаздап мелшидімде қалдым. Мана байқамаған болармын қыздың аппақ көйлегінің етегі қып-қызыл қан жерге тамшылап барады. Мен жалма-жан артқы орындыққа қыз отырған жерге жарық салып қарадым. Дым жоқ. Тап-таза. Бірақ мұрныма қанның қаңсық иісі келгендей болды. Қайтадан кетіп бара жатқандарға қарадым. Екеуінің де еңкілдеп жылап бара жатқаны иықтарынан-ақ сезіліп барады. Сол жерде таң ағарғанға дейін отырдым. Неге екенін қайдам… әлде бір тылсым күш кері кетуіме ырық берер емес. Жерге жарық түсе амалсыз саған қарай жол тарттым.
Екеуіміздің ең алғашқы ренжіскеніміз сол күні болды. Машинаның ішін қанның күлімсі иісі кеулеп кетіпті… сен басқаша ойладың… менің оны басқаша түсіндіруге шамам болмады… тек қана ақталумен ғана болдым. Аузыңа түскен ең жаман боқтықтарыңды төгіп сен кеттің. Сол күні алғаш рет қорындым. Бәрін тастап ауылға қайтып кеткім келген. Кетіп қалайын-ақ деп бекінсемде бір күш осы қалаға бекемдеп ұстап қалған тәрізді. Кете алмадым. Ақыры кешке дейін сені тағатсыздана күттім. Өлдім-талдым дегенде сен жеттің. Маған ләм-мим деместен көліктің кілтін ұстаттыңда үйге кіріп кеттің. Сол күні алғаш рет еш табыссыз қаланы арлы-берлі кездім де жүрдім. Ешбір жүргіншіге тоқтауға зауқым соғар емес. Осы көшемен қанша рет өткенімді білмеймін. Түн ауда-ау деген бір мезгілде барып анау қара ағаштың түбінен кешегі қызды көргенде барып ойпыл-тойпыл болып алас ұрған көңілім сәл тыншығандай болдау-бір. Жанына келіп шорт тоқтадым. Тура кешегім қайталанып жатқандай… Қыз отыра бере көліктің ішіндегі шырақты жақтым. Жүрегім зырқ ете қалды. Аппақ көйлегінің етегі шып-шып еткен қызыл қан. Ол үнсіз мүсеурей қарайды. Дереу шырықты өшіре қойдым да, атша тулаған жүрегімнің алқынысын басып қайта шырақ жақтым. Тағы сол. Кеше қалай сезбей қалғанмын қанның қаңсыған күлімсі иісі қолқаны қабады екен. Қорқа бастадым. Қызды қалдырып кетейын деп бір ойладым да ол ойымнан тез айныдым. Қыздың айдай жамалы бар нарсені басып барады. Әнтек тым мұңлы… Бұл жолы көлікті барынша баяу жүргізіп келемын. Айнадан көз ала алар емеспын. Қызда сәл-пәл миығынан жымиғандай болады… әлде менің көзіме солай көрінген. Қойшы әйтеуір ақыры жеттік ау жетер жерімізге… көлікті көре сала кешегі кемпір орнында тыпыршып тұр. Қара түнді қақ жарған көліктің күшті жарығынан кемпірдің жүзі анық көрініп келеді. Өртке түскендей түтеп кеткен. Мен жетіп енді тоқтай бергенде, есікті жұлып алардай жұлқи тартып аштыда:
– Жүгірмек! Менің құлыныма зәредей зәбір тигізер болсаң менен еш жақсылық көрмейсің ал мына тиыныңда… екінші жуыма!.. – кемпір менің еш уәжімді тыңдамастан қызын ертіп кете барды. Мен асығыс жиналып кері қайттымда жол бойынан көлікті абден тазартып өзіңе әкеліп бердім.
– Ол екеуіміз үшінші күні тілдестік… сол күні оның мылқау емес екенін білдім. Сол күні оның бұл жалғанның жаратылысы еместыгін… арғы әлемге кетіп қалғандығын сездім. Кеш кіре осы жерге келіп тапжылмай отырғанмын. Күндегі уақытында қызда пайда бола кетты. Жанына келіп көліктің есігін ашып едім ол басын шайқады… мен қолтығынан демеп кіргізіп жібермекке ұмсынып едім.
– Кешіріңіз мен сізбен бара алмаймын… қыздың майда үні құлағыма әлде бір ып-ыстық жалындай сезілді.
– Қалқам сен мылқау емессың ба? Деп сұраппын бірден. Қыз күрсінді. Мен қоярда қоймай қызды көлікке мінгіздім де жолға шықтым.
– Атың кім?
– Білмеймын.
– Қалайша?
– Рас айтамын… менің есімде еш нәрсе жоқ тек әжемді ғана танимын… сосын сыңарымды.
– Қалай…
– Біз егіз қызбыз…
–…
– Қайдан шықтың?
– Білмеймын…
– …
– …
Жол бойы қыздан мардымды жауап ала алмадым. Бұл жолы кешегідей емес жылдап жүрдім. Не сыры болсада қыздың әжесінен білейін деп шештім.
Кемпір уағдаласқандай сол орнында тұр екен. Кешіктірмегесін ба бұл жолы еш нәрсе айтпастан ақшасын ұмсына бергенде:
– Апатай! Ақшаңыздың керегі жоқ… Тек бір нәрсе білгім келеді… – деп едім. Кемпір:
– Тайт ары!.. Нені былгың келеді?!. Көрінбе көзіме мен сені сен мені көрген жоқсың!.. Ал мына ақшақды құры көзімнен!.. –деп буырқана жөнелді де, қызын қолынан дедектете жетелеп ала жөнелді. Бұл күніде еш нарсенің байыбына жете алмай қайттым. Енді оның сырын ашудың басқа жолын қарастыруыма тура келді.
Есіңде болса сенен сол күні таңертең осы қаладағы балшы-көріпкелдер туралы сұрағанмын. Сенің айтқаның бойынша ең атақты деген балшы соқыр кемпырді іздеп бардым.
Картасын дар-дар еткізып қотарыстыра шилап отырған кемпір менің келерімді әуелден-ақ біліп алған тәрізді. Өздігінен сөйлей жөнелді.
“Оу! Бейбақ! Келдің ба… Сені қанша күттік… Бұл жалғандада осындай тағдыры талайсыз талайлар бар… Талайлар бар… Бның бақытына бақыт деймын-ау тәйірі… Ондай бақыт әдірам қалсын… сен жолығыпсың… қап!.. қап! Сенің де бір қарығың ашылмаған солрлысың ғой… кете алмайсың енді кете алмайсың… иә… иә… бейшара бала… оның жайын біле алмай қиналып жүр екенсің ғой… мен атын айтып беремын… атын айтып берсең анау қарығы ашылмаған сорлы әжесі бар болмысты өзі айтып береді… ол кемпір менің бірге туған сіңілім… ал қызының аты Айым… оның сыңары бар оның аты Нұрым… бала байқа олармен бірге кетіп қалып қайта алмай қалма… артыңда жоқшың болмаса қайтар есік жабылып қалады… сен табалдырықта тұр екенсің… кері қайтуғада амалың жоқ… аттайсың енді… қаншалық талайың барын қайдам…. оны тек артыңнан жоқтайтын жоқшың ғана шешеді… тағдырыңды… жоқшың көп болса тез ораласың… ал болмаса мәңгіге ол қапаста сенде қаласың…” балшының бар сөзіне ешқандайда бір шак келтыргенім жоқ. Қайталапта ешнарсе сұрамадым. Кері қайттым.
Бар жиған тергенімді сенің жастығыңның астына қалдырдымда қысқа ғана “Жаңадан бір көлік алуға мына ақшалар жетер… мен бір алыс сапарға кеттім… мені ұмытпа әр кез жоқтап отырсаң бір күні ораламын сонда барлығын айтып беремін… кешір мені жан досым… бәрін білгенің де мені кешіретін боласың” деген бір парша хат қалдырдымда, кеште сенен кілтті ала сала осында келдім. Тура сол күндегіндей уағында Айымды алып асыға үйіне қарай зауладым… көңілім алай-дүлей астаң-кестең. Қыз секем алмасын деп тіл қатыспадым. Бірде барін тастап кері кетіп қалғым келсе бірде неде болса соңына дейін көргім келеді… бар уайымым мені сенен өзге жоқтар жоқшының жоқтығы…
Межелі жерге жете көлікті тоқтатып өзім жерге түстім… менің әрекетіме кемпір таңданып қалған тәрізді. Сәл түйткілсіп барып қолыма ақшаны ұстата бергенде: – Апатай Айым туралы білгім келеді айтыңызшы деп қолынан ұстап тізерлеп отыра кеттім.
– Жарығым-ай! Қарғам-ай осы күнді асыға қанша күттім… мен күткен жан сен екесің ғой… жарығым… – деп кемпір мені бас салып гөйгөйлеп жылай бастады. Көліктен Айым түсіп: – Әже жүрші кетейік – демегенде сол орында таң атқанша отыра берер ме ек. Айым екеуімізді екі жағына алып, жетелеп кемпір бітеу қуысқа қарай жүріп келеді. Көлік сол орнында қалды. Тұйыққа тірелген соң оң жақтағы үстін шырма-шатуғып шырмауық басқан бір адам әзер сыйатын есіктен әзер ішке кірдік. Үй деймын-ау… әйтеу қадым заманнан қалған құжыраға кірдік. Іште аспалы қол шам тұр екен. Айым есіктен кіре сала төр жаққа барды да үстіндегі бар лыпасын сыпырып тастап қабырғаға ілінулі тұрған жасыл көйлекті киді.. қыздың жалаңаш тәніне қараудан қаншалықты именсем де көзімді тайдыра алмай қойдым. Кемпір мұнымды сездіме әлде сезбеске салынды ма еш рай байқатппады… тек сыртқа құлағын түрумен болды. Айым көйлекті киіп белін буынып бола сала үйдың біз отырған бір жақ бөлігі жарқырап шыға келді. Әубаста қотыр қожалақ там сықылды еді енді лезімде жарқыраған сарайға айналып сала берді… тек қалған жартысы ғана бәз-баяғысынша сүркей тартып тұр.
Ғайыптан пайда болды ма, әлде, соның арасынша кемпір даярлап үлгерді ма, үстелді майыстырған дастархан дайын тұр.
Кемпір мені дастархан басына отырғызып шай құя отырып әлсін-әлі шылауышының ұшымен көзін сүртіп қойып іңгімеге кірісті.
Сөзді арыдан бастайын. Біз бұл қаланың байырғы тұрғынымыз. Осы қалының тұғыры қаланбай тұрғанда біздің ата-бабаларымыз осында жасаған екен. Атамыздан жалғасқан дәу перілі бақсылық жынымыз бар тұғын. Өз әкем жердің астындағыны да, үстіндегініде толық біліп отыратын көріпкел болған. Біз үш ағайынды едік. Екі қыз бір ұл. Ұлкен екі қыз егізбіз. Сыңарымды менен сүт пысырым үлкен дейтін… Бастан бақ тайса бір күнде екен… Бір кеште әкеміз босағаға жете бере гүрс етіп отыра кетіп “Әкетті… әкетті… жалғызым-ай… жарығым-ай… кетіп бара жатқанын қарашы… әй енді сендердің сорларың-ау… қайтейын енді қайтейін…” дейді зар еңіреп. Ініміз сыртта жүрген. Апалы-сіңлі екеуміз әкемізді қаумалап не болғанын сұрап жатырмыз. Қолына ініміздің мойнынан тастамай тағып жүретін тұмарын ұстап алыпты. Еш уақытта оны мойнынан алдырмайтын еді. Бұл атадан жалғасқан қағидат дейтін. Әкеміздің қолындағы тұмар енді лапылдап жана бастады. Бар нәрсені көріп біліп отыратын әкеміздің мына дәрменсіздігене біз еш жіп таға алмадық… қорқыныштың бір қалың тұманы басты да қалды… сырттан баж ете қалған дауыс шықты. Әпекем екеуміз далаға атып шықтық… қап-қара түтек болған шөкімдеп бұлт інімізді жұлқылап аспанға қарай алып бара жатыр екен. Құлында-құлын даусымыз шығып үйге, әкемізге жүгірдік. Кірсек әкеміз жерде құлап жатыр аузынан қара жалын қан атқақтап. Зар еңіреп басын сүйедік. Аузын сумен шайып жан-таласып жатырмыз. Бір заманда барып есін шала жиған әкеміз… “Меніңде дәуренім біткен екен… жарықтарым… анау менің төсегімнің басындағы қобдиды ашсаңдар… Сонда егіз тас тұмар жатыр… екеуің екеуін алып тағып алыңдар… ол қасиетты тұмар. Мойндарыңнан тастамаңдар… иесымен бірге өсіп отырады. Өмірге бір ұрпақ келгенде жана бір тұмар пайда болады… Аталық тұмарды еш уақытта денеден ажыратпау шарт… Ол ажыраған күні жындардың жендеті тұмар иесін алып кетеді… ал аналық тұмар таннен сырт сақталатын… Аталық тұмардан айырылдық… енді жылдам екеуің екеуін тағып алыңдар… әрі ұрпақтарыңның мойнынан тұмарды ажыратпаңдар… тез жылдам тұмарды тағыңдар!.. сонда ғана кесапаттан аман қаласыдар… тез!.. тез!.. –үздіге бұйырды. Екеуміз қатар қобдиды ашып тұмарды мойнымызға салғанымыз сол-ақ. Әкеміз лап ете түскен бір жалынға айналдыда жоқ болып кетті. Тұмардың қасиеті бізге өтіп бар дүние көз алдымызға самсып келе қалды… тіпті жазымштың солай екендігінде ұғындық. Артық жылап сықтамадық та.
Айлар арқанын үзіп, жылдар жүгін жылжытып жатты. Осында зәулім қала орнады. Екеуіміз де даңсалы балшы болдық.
Оның да өзіне тән машақаты бар. Адамдардың арасында адам ғұмырын кеше отырып адамға тән бақыттан уаз кешу оңай шаруа емес. Мен жалыға бастадым ақыры бәрін тастап өзіме ұнаған бір еркектің етегінен ұстадымда кеттім. Әпекем менің бұл ісімді құп көрмей бөлек кетті. Баба жолын жалғастырам деп. Некелі болған түні тұмар көріпкелдік қасиетін жояды. Тек қорғаныш қана бола алады. Арада біраз уақыт өткен соң балалы болдық… босанғаным да сүт пісірімдей уақыт есімді жоғалтып алыппын. Есімді жиғанымда алақанымда тура өз мойнымдағыдай бірақ кіп кішкентай тұмар жатыр екен. Қыз босанғанымды бірден сездім. Дереу қызл-шақа болып жатқан сәбиімнің мойнына тақтым. Сонда барып білдім, еркек тұмарды қайтарып алып кеткен соң біздің кіндікке ұл баланы жазбаған екен… Қызым бой жете күйеуім ақ ажалымен о дүниеге аттанды. Ел қатарлы өсті, өркендеді… сосын көршіміздің ұлына жат жұрттық болды. Арада жыл өтіп қызым босанды. Тағдырың жазымышы сол екен қызым туыттан қайтыс болды. тек артында егіз екі қызы қалды. Жылай-жылай жүріп сол екеуін өзім алып бағып қақтым. Өсірдім. Елмен бірге оқуға жібердім. Екеуі бірге қаладағы ең үлкен жоғары оқу орнына түсті екінші жылдығында оқып жатқан кез екеуі. Кешқұрым қаншама жылдар бойы хабарсыз кеткен әпекем келіп тұр алқын-жұлқын:
– Көзіңді шел басқан албасты… ана қыздарыңның тұмарына неге қарамайсың… екеуде үйге қалдырып кетіпті… жүр… жүр… айырылып қалмай тұрғанда тез жетелік деп мені сыртқа қарай сүйрелей жөнелді. Біз есіктен шыға аспаннан баяғыда інімізді алып кеткен қара бұлт үйдың алдына шөктіде қалды. Мені жұлқылап жоғары алып бара жатыр әпекем бар дуаларын оқып арып таласып жүріп мені әзер алып қалды. Жерге құлап түсіп бойымда қоғалар дәрмен жоқ жер сызып жатырмын. Бір мезетте бұлт айықты. Әпекем қол аяғымды уқалап отыр. Басымды көтеріп бетіне қарап баж ете қалдым. Әпекемнің екі көзі бірдей ағып кетіпті. Үңірейген көздің ұяшығынан қан саулап тұр.
– Құлындарым-ай… қорланып кеттіңдер ғой… қарғаларым-ай… тым құрғанда сүйекетеріңе жете алмай қор болатын болдық қой құлындарым деп еңіріп отыр. Жан шақырып сыртқа қарай сүйретіп бара жатырмын… құлыншақтарымды таба қоймақпын ғой. Мен пақыр.
– Сорлы бейбақ-ау… сен қырық қадамнан ары бара алмайсың ғой… саған көрінбегенінмен мен сезіп отырмын кесапаттың қамыт шынжырана маталып қалғансың ғой… ары жібермейді… мен де кеттім… менен де қайыр жоқ… қашан екенін қайдам бір күні біреу келер. Мені кесапат олардың сүйегінің маңына жолатпайды… қыздарыңды көшеді әулекілер зорлап сосын өлтіріп тастап кетті… Енді тек солардың сүйегін қоыңа тигізе алсаң… Тек соған ғана жол сілтей аламын… содан соң мен де қайтамын арғы мекенге Бақұл бол!.. –деп зар еңіреп қайтып кетті. Содан бері күн шыға тасқа айналып тек кеште ғана адам кейпіне келемін… араға апта салып түн ортасында Айым жетті үйге. Айым деймын-ау… тәнін қалдырып құр сұлбасы ғана. Көшедегі бір такси әкеліп тастады… бір рет әкелген адам қайтып оралып көрген емес. Сонын артынан таң бозында Нұрым келді… олда сол құр сұлба… екеуіде не болғанын айтып бере алмайды… екеуінде әбден қорлаған… сосын өлтіріп тастап кеткен… жандарында құжаттарыда болмаған иесез қалған… саған кезіккен жреде осы қаланың мәйітханасы жатыр денелері сонда… кемпір әңгімесін аяқтар-аяқтамаста қақпаны әлде біреу дүрсілдете соққылады.
– Нұрым-ай… айнам-ай… кемпір еңірей жылап сыртқа шыға жөнелді. Айым үйдің босағасында бүк түсіп еңіреп жылап жатыр. Сәлден соң есік ашылып үсті басы сауыс қан болға тура Айымнан аумайтын қызды кемпір сүйеп үйге кіргізді. Ол жарық жаққа келе алмайды екен. Бір жері жараққа шалынса қиналып шыңғырады… тек бөлменің сүркей тартқан көлеңке жағына барып қинала ыңырсып жылап жатты. Манадан байқамаған екенмін… менде ағыл-тегіл еңіреп жылап отырмын.
Енді тым құрғанда қыздардың сүйегін жеткізіп берейін дегенді ойладым. Апатай сабыр етіңізші… мен тым құрғанда қыздарыңыздың сүйегін жеткізіп беремін дедім…
– Разамын саған балам рзамын… тек сенің ғана қолыңнан келеді… Айымымның сүйегін әкеліп бере аласың…
– Нұрымды да әкелемін апатай…
– Жоқ балам ол сенің қолыңнан келмейді… тек біреуін ғана әкеле аласың одан ары жол жоқ… құлыным… кемпір тіпті еңіреп жылап кетті. Мен асығыс орнымнан тұрып сыртқа шықтым. Таң ала кеуімдеп қалған екен салып ұрып мәйітханаға келдім. Елдің жұмысқа шығар мезгілін күттім. Іштегі қыздардың мәйті туралы есік қараушымен сөйлесіп көрдім… “қаншама өлік жатыр оны қайдан білейін” деп кері кетіп қалды. Ақыры бас маман келген соң сонымен сойлестім.
– Тусқаны ем… жоғалып кетіп еді… таба алмай жүр едік…– деп біраз жағдайды айтып ем қайырлмады. Жақын туыстығыңлы толық дәлелдейтін құжат керек дейді. Соңыра “басымды ауырта берме” дегенге келды… қанша жалынып жалпайғаныммен көнбеді… басқалай еш амалым болмаған соң сол күні түнде ұрдалып кіріп Аймның мәйтін алып шықтым… ал Нұрымның мәйтінің үстінде шұбалған қалың қара түтін маңайына жуытар емес. “Мені мүнда қалдыра көрмеші ағатай” деп Нұрым шырқырап жатыр… айнала ебелектеп жанымда Айым жүр. Сүйекті ала сала кемпірдің үйіне тарттым. Кемір асыға күтіп тұр екен. Көліктен сүйекті жерге түсіре баргенде айналам отқа оранды да кетты. Қорыққаным сонша көлікке қайта тығылыппын.
– Қорықпа балам сены бұл от күйдіре алмайды… – деген кемпірдің сөзіне әзер сеніп есікті аштым… шыныменде күймейді екенмін. Екі жақтап жүріп сүйекті үйге жеткіздік. Кемпір қабырғаға ілінулі тұрған тұмардың біреуін әкеліп мәйттің мойнына таққан заман анадайда бар іс қимылымызды бағып тұрған Айымның сұлбасы сағымға айналып қалықтап келіп тәнге орнады. Қатты-қатты түшкіріп Айымның мәйті орнынан тұрып келе жатты. Жоқ Айымның өзі тұрып келе жатты.
– Балам енді сенің бар міндетік атқарылды… қуайын деп отырғаным жоқ… бұл адами затқа мекен болмайтын жай… енді қайтудың амалын жасайық… –деді, –артыңнан жоқтайтын жоқтаушың бар ма еді… әркім сені әр жоқтағанын да есік бір елідей ғана ашылып отырады… ендігі тағдырыңды артыңдағы жоқтаушың шешеді…– деді. –Менің қызымның жанын алып қалдың… қаласаң ертіп кет… ол енді жай адамға айналды… бірақ адами затқа тан көптеген қасиеттеріңнен шектелесің… әманда Айым секілді Нұрымныңда жолы болса ғой… –деп жылаған әжесін.
– Әжетай! Сені қалай тастап кетеміз… Айым аяғын құшып жылап жатты. Мен екі ойлы бола бастадым… сан толғанып Айымды бірге алып кетуді шештім. Еш нарсенің байыбына бармаған екенмін үйден шығып қақпаға барсақ күндегі ескі ағаш есік мызғымас бітеу қара тасқа айналып қалыпты…
Мені сенен өзге жоқтар ешкім жоқ қой. Сен мені әр рет жоқтаған сайын бір елідей ашылатын тас есікті күтіп біраз уақыт айналып қалдым досым… кзір мен кетемін… сәл күтсең Нұрым-қызды көресің… бар ескертерім… менің өтірік айтпағаныма көзіңді жеткіөзде еш қайда айланбай қайт… менен саған қайыр жоқ… менің жоқтауым жүрмейді… көп нәрселерден шектелгенмін…
***
Алдыңғы жақтағы менен алып кеткен өз көлігінде отырған қыздың басында осындай тағдыр бар дегенге еш сенгім келмеді. Мен айтарымды айтып болдым сенсең өз еркің сенбесең өз еркің деген кісіше қоштаспай-ақ көлігін оталдырды да көшені құлдап жайлап кетіп бара жатты.
Мен бір тал шылымды тұтатып шегіп болдым да көлігімді от алдырып енді қозғала бергенімде жол жағасында тұрған қызды көрдім. Тура манағы досымның жанындағы қыздан аумайды. Тек үсті басы сауыс болып қатып қалған қара-қошқыл қан.
Жанына келіп көлікті тоқтаттым. Қыз артқы орындыққа отыра бергенде барып осы мені жоқтайтын адам барма еді деп ойланды. Қыздың баратын жеріне жеткенге дейін ойыма ешкім түспеді…
Шынымен мені жоқтайтындар барма еді.

– Жібер мені! жібер!.. ол өзінің ащы даусынан шошып оянып кетті. Түның қай уағы екенін аңғара алмады. Жап-жарық күміс айнадай жарқыраған аппақ айдың ақшлан саулесі машынаның алдыңғы терезенінен тура бетіне түсіп тұр екен. Манағы төпелеген қатты жаңбырдың басылғанына қуанды. Кеше ғана орқтай болып жұқарып кеткен ай қалайша бүгін толып кеткен деп ойлады да қойды.
Жігіт әлгінде ғана түсінде мойнына жыланша оратылған аппақ қыздың білегінен әлде бір таңба қалдыма деген кісіше шалқалатқан машина орындығын тіктеп тамағын әлсін-әлі сипалай берген. Өзі отырған жақтағы терезесін аз түсіріп сосын бір тал шылым тұтатты да ауыр күрсініп машинаны оталдырды. – қатты шаршаған екенмін-ау деді сосын өз-өзіне күбірлеп. Машйнаның алдыңғы шырағын жағып орнынан қозғала бере іштегі айнадан арт жаққа қарасын. Селк ете түсті… манағы түсіндегі аққыз. Қол –аяғы қалтырап арытқы орындыққа қарасын. Ешнәрсе жоқ. Сосын барып жүрегі орнына түсып көлікті қозғалта бере айнаға қайта қарасын. Бұл жолы тура жон арқасынан суық тер бұрық ете қалды. Манағы қыз әлі отыр. Ол енді машинаны меңгере алмай қалды. Басқарусыз қалған темір тұлпар бір жұлқынып барып өшіп қалды. Сыртқа шығып кетпекке жанталассын… есіктің іштен ашатын тұтқасын таба алсашы… мың рет тіпті одан көп рет бірде-бір жаңылмай тура қолға ұстауға арналған есіңтің ішіне қарай кірген кішкентай қазан шүңқырдағы ілгек қолына інінер емес… алқынып кетті. Енді дығдыры құрый бастады… арт жаққа қарауға дәті жетер емес… анда-санда бір айнадан жалт еткізіп көздың қиғын өткізеді… қыз үнсіз. Арада сүт пысырым уақыт өткенде машинаның жарығы өздігінен жалып етіп өшып қалсын. Сосын қайтадан жарқ ете қалып барып қайта өшты… енді машина өздыгінен теңселіп арлы берлі жұлқына бастады… осы кезде барып арт жақтағы үнсіз отырған қызға тіл бітіп – жұм көзіңді! Ашушы болма тез жұм! –Деп оның көзін екі алақанмен жаба қалды… алақаны тастай суық еен қабағын қарып барады… Босанбақ болып тырбынып еді… Қыздың сыбырға жақын даусы құлағының түбінен – қозғалма… Қорықпа… Қыймылсыз жатып алсаң сәлден соң кетеді деп күбір ете қалды… талықсып барып талмаурып қимылсыз қалды… енді машинада тыныштала бастағандай… тек сыртта әлде ненің гүркіреген жоққын даусы құлақ тұндырады. Қыздың мөздай суық алақанының суығы енді беттен өтіп миын шым-шым еткізып шанышқылай бастасын… – қолың бетімды қарып кетты… алшы… өның дауысы үзіліп үзіліп әзер шықты. Тісі тісіне тимей сақылдап кетті.
– Ім..ім… сенің бойыңда тұмар бар ма еді… –қыздың қинала ыңырсыған даусын әзер естіді.
– Иә бар… әжем берген… –жігітте ернін әзер икемге келтірді.
– Сол тұмарды алып маған бер!.. қыздың даусы бұйрыққа жақын естілді.
– Жоқ олай істей алмаймын…
– Онда екеуімізде мұзға айналып кетеміз…
Жігіт қатып қалған саусақтарын әзер икемге келтіріп кеудешесінің ішіндегі тұмарды зорға дегенде жұлып алдыда тастай суық қызға ұмсына берді. Алақанынан тұмар шыға бере әлгіннен бері қатып мұздап бара жатқан денесі лезімге жадырап жылына бастады. Алғашында көк аяз болып қарыған қыздың алақаны енді жанын балқытып бара жатыр… алғашқы қорқыныш үрейдің барлығы әдіра қалған. Тәні сүйсініп ұзаққа дейін үнсіз жатып бір заманда барып ұйқыдан шошып оянғандай басын оқыс жұлып алып машинаның арт жағына қайта қарасын… жүзінен аппақ сәуле шашқан аппақ қыз отыр. Қолын сөзып қыздың сүйрік саусақтарынан ұстады. Жып-жылы жұп-жұсақ. Бұл қыздың ғайыптан пайда болғаны есіне түскенде денеді қайта дер ете қалды. Алқынды. Аптықты. Абдырады. Апасының “адам таза жүрмесе албастыға кез болады” дейтіні есіне түсты.
– Сен кімсің? Қайдан пайда болды? –албастысың ба деп сұрағанға айдай жамалды қызды қимады.
– Мен – менмін… Айдығң қызымын… Менің атым жоқ… Кім деп атағың келсе солай атай бер…
– Қалай аты жоқ адам бола ма?
– Жоқ! Мен адам емеспін.
– Онда сен…
– Айдың қызы… мен біреу ғанамын… бүткіл осы жаратылыста біреу ғана… жалғыз болған соңда менің атым жоқ…
– Сені аққыз десем бола ма?
– Өз еркің…
– Қайда барасың… жеткізіп саламын…
– Еш қайдада бармаймын
– Менің кетуім керек.
– Кете алмайсың…
– Неге?
– Саған жол жабылған…
– Қалай?
– Жолдың қағидасын бұздың.
– Не?! –жігіт шақ ете қалды.
– Ақырын… естып қалады…
– Кім?
– Жолдың қарақшысы…
– Ертегі айтып отырсың ба?
– Тыныш тағы келе жатыр… таң атқанша аман қалсақ құтыла аламыз.
– Таң тезатс екен…
– Көзіңді жұмып өткеніңді ойлауға тырыс…
– …
Жігіт үнсіз көзін жұмды. Қыз мойнындағы ақ орамалын жігіттің бетіне жапты.

***
– Апа. Мен қаладығы апкеме барып келемін. –деді таңертеңгі шайын шаңқай түс ауғанша ұйықтап енді ішкеші отырған балаң жігіт толқынды шаштарын кері серпій басын сілкіп тастап.
– Не? Балам түс көрдың ба? Биыл жауын жоқ шөптің барлығы күйіп барады. Азда болса бірдеме жинап алмасаң қыста малға не береміз. –ақ кимешекті кемпір баласына кесені беріп жатып зірік ете қалды.
– Ойбой апатайым-ау, солда сөзбе бүгін шығамда ертең бір қонып жездемнің құлағын бір түн бұраймында оның арғы күні шауып жетіп келем. Астымда судай жаңа машина кешкісін шықсаң таңға жетемін… шөп дегенді сосын ексем де, орсамда табамын… қыңқ етпе… таудай етіп маялаймында тастаймын…
– Жарайды… Жарайды… Барсаң бар… бірақ жолға бүгін емес ертең шық…
– Неге бүгін шығуым керек…
– Балай бүгін айдың соңғы сәрсенбісі…
– Е, не болыпты… сенбі күні тәңертең жетіп келем.
– Қой балам соңғы сәрсенбінің жолы ауыр…
– О, о, айдың соңғы сәрсенбісі атам сені алып кеткен… Дәм деген сол… Бақсы шал болмаса туған жиеніңе тиесің ба?!. Жарықтық өзіде жанып тұрған от еді-ау ә?! күніне он рет айтатын әңгімең… не атам есіңе түсіп кеттіме… хы..хы.. хы… жылайды енді… содан келіп әкем туылып қарқынан шықпай жатып шалың өліп қалды… сондағы жынды шалдың айтқаны айдай анық келді… жынды деп жүрсеңдер сол нақ әулиенің өзі екен… Е, сұм дение-ай, солайда солай… Айдың соңғы сәрсенбісі өліп қалған шалыңның артынан кете қалайын деп ең шырқырыған құлыныңның даусын естіп қимай қалдың… әйтпесе мынау сұм жалғанда құдай қосқан қосағыңнан айырылып несіне өмір сүресің… қойшы апа… –балаң жігіт апасын жорта мазақтап отыр. Кемпір шынымен жылай бастады.
– Құлыншағым Жаныста тура сен құсап ақымақ қылып отырып кетіп қалған… сол құдай атқыр айдың соңғы сәрсенбісінде. Кемпір одан ары сөзін жалғай алмай булығып қалды.
– Тағы бастадың апа… сол құрғыр қыл құйрыққа қызықпа дедің… Қамшылар жақ артқы аяғының аласын көргенде-ақ айттың… Жемтіктің басына жүгенмен бір салда қуып жібер деп… менің әкемде сол айтқанды ұғатын ба еді… Жабыстыда қалды… Кісі басына шапшып тұрған шу асауды сол айдың соңғы сәрсенбісі кені үйрете қоямын деп… шылбырға оратылып жата қалайын деп ең құрғыр Жанысыңның достары тұр екен қаумалап… Шешесі недеген көкбет еді деп ойламасын деп тартынып қалғаның… Несіне ойлай қалдың… Әйтпегенде құлының көз алдыңда жүретін еді ғой… Иә апа… Балаң жігіт тағы сықылықтап күлді… Кемпір шылауышының ұшын тістеп жылап отыр… – Содан апа… Әкемде сөз тыңдамайды ғой ә… А… Айтпақшы атам марқұм өзіңді алып келе жатқандада сол сары жұлдызды көрген екенсің ғой… сонда осы сары жұлдыз бір аймақты астықпен матамен қамдап отырған бүткіл керуенді қырған… құдайда құдай болғанда адамдар әупірімдеп жүріп аман қалып кредегі бүткіл есегі қырылып қалған… бейшаралар таң атып шолпан туған екен деп жолға шығып кетіпті – мыс. (әйітпегенде аман болар ма еді) деп әкем алып келген ала аяқ атты таң атардын бұрын босатып жіберейін деп далаға шығып сары жұлдызды көрген соң қорқып қайта келіп жатып қалдың ғой иә… Әдірәм қалғыр сары жұлдыз аларын алып алған несіне қорқа қалдың екен… Босатып жіберуің керек еді… Апа сонымен тағы не қалды… А… Құлының Жаныс кесапатты алааяқ атты жетелеп бара жатып сені елемей ай-күні толып босанғалы отырған келіншегіне дұрысы менің шешеме (ол да қой аузынан шөп алмас жуас еді байқұс) – ау Ләйла апамның көңілін өзің табасың… мен бүгін келмеймін… төменгі ауылда той соған барып ертең бірақ қайтам дегенде… Тоқта деп артанан тұра жүгіріп едің мына құрғыр шор тізең бастырмай жете алмай қалдың ғой ә… Ау, апа… Ау, апа, тағы айта берейін ба… –әке-шешесінен жастай жетім қалып өлмелі кемпірдің алақанында әбден еркелеп өскен балаң жігіт күндегі әдетінше әжесін шамдандырып отарғаны. Содан Жаныс құлының жоқ. Ат сүйреп өлтіріпті… Айытпақшы сол қанды сәрсенбіде мен туылыппын… Бейшара бақытсыз бала-ай… Менні туа сала шешемде әкемнің артынан кетіп қалыпты… Е, оныкіде дұрыс болған… Сен құсап қан құсып қасірет жұтып отырғанша ерте кетіп қалғаны… Бәрін қой енді осы жалғыз тұяғыңт аман болсын… Бұның өзін анау төрдегі ілулі тұрған көк бұршақта мойныныа салып таңнан таңға нәр татпай құдайдан жылап жүріп әзер тілеп алған… Осы шаңырақтың түтінін жалғастырсын деп атын Жалғас қойдың… Төркіннен асырып алған қыздың кейпі анау. Тым құрғанда жақын жерге емес… Әзер оқытып жеткіздім дегенде байсыз қалардай қалаға қашып кеткен… Осы ауылдағы Ерсін артынан қанша жүгірді соған-ақ тие салу керек еді… Мына бейшара құлының шөп шауып жер жыртып жанын қинамас елді… Әншейін алпамсадай Ерсін апырып-жапырып барлығын істеп салар еді… Бала жегіт енді ерні ерніне тимей сайрай бастады… манағы апасының берген шайы суып оған шыбын түсіп кетіпті… Сөз желігі ұстап аңғармаған ол суық шайды өлі шыбынмен қосып қауып ұрттап жұтып жіберді… Айтуға үлгермей қалған кемпірдің қаны енді басына бірақ шауса керек қолындағы ожаумен немересін қақ маңдайдай тарс еткізіп салып қалды… кемпір ашудан булығып қалған үн шығар емес.
Өмірі бөйтіп тәтті етіне ащы таяқ тиіп көрмеген жігіттің көзінен жас бұрқ ете қалсын. Алдындағы кесені төңкере салып сытқа қарай ата жөнелді.
Алып ұшып үйдің алдында қаңтарулы тұрған машинаға жеткен жігіт ішке кірді де есікті тарс еткізып жауып клтті бұрасын. Кеше ғана от алып жүріп тұрған машина мық етпейді… Ток келмей қалған алдандағы матор тұрған қақпағын ашып арлы берлі шұқылап көрді өнім жоқ… Өңі қап қара тұтек болып түтеп кеткен… Артанан іле шала шыққан кемпір қасына келіп кемсеңдеп аз тұрды да немересінің өзін тыңдамасын білген соң көрші үйге қарай жантаңдап сүретіле кетіп бара жатты.
Кенет шайдай ашық күн қараптан-қарап бұзыла қалсын… Тау жақтан жөңкілген қара бұл гүркірей сіркіреп өте шыға тура үйдің артындағы кісі құшағы жетпейтін нән қарағайға жәй түсіп қақырап қалсын… Оны елер бала жоқ… Алқымына тығылған өксік көзін шұбартып ешнәрсе көрсетер емес… Жақын жерге түскен жайдың кереметі ма әлде басқа ма әйтеу манадан отала алмай тұрған машина өздігінен дүр ете қалды. Машинасына енді отыра бере көрші қазық аяқ жесір шал таяққа сүйеніп бір аяғын жерге сүйрете машинаның алдына келіп жап-жаңа машинаны жаман таяғымен салып-салып қалдсын.
– Ау! Жалғас… Өшір мына елегеніңді… Тоқта… Қайда кетіп барасың… Өлмелі кемпірді қайда қалтырып барасың. –шал ашулы иегіндегі шоқша сақалы дір-дір етіп аузы көпіршіп кеткен.
Атасымен құрдаспын деп апасының қаймақты көрең шайын ұнемі келіп ішіп тұратын шалға сіз деп сыйлап емес сен деп сойлеп үйреніп кеткен жігіт:
– Кімгесі несі… жесір кемпір жетім шал… саған қалтырып кетем… кемпір қылып аласың…
– Ох…оһ… Өзімнің кемпірімнен әзер құтылғанда сенің өлмелі шешеңді не қылам кетер болсаң алып кет!
– Ой-бой-бой… Саған біреу шешесін бергелі жатыр еді… Сенбі күні қайтып келем… Үміттенбе… Қақпас…
– Бүгін жолға шықсаң келе алмайсың…
– Ех… Сәуегейім-ай оны қайдан білдың…
– Айдың соңғы сәрсенбісі сенің ұрқыңа жабысқан пәлекет…
– Айтасың-ау айтасың… Сен қақпастың да сол апамнан асып тұрған ақылың шамалы-ау… Айда босат жолды!.. –қозғалытқышты іске қосып машинаны алдыға қарай жылжытып қалғанда шал тәнтіректеп жолды босата бергенде ашық терезеден ақ сөңке болып мұжіліп кеткен таяқпен құлақ шекенің тұсынан көсіп қалған.

***
Көзі қарутып барып бір сәтке есін жоғалтқан жігіт қиқар шалды арытқа қалдыра денесі машинамен бірге әуеде қалықтай барып көз ілеспес жылдамдықпен ауылдан шығар күре жолға қарай заулай жөнелген. Қақпадан шыға бере көршілерінің үйінен атып шығып жолды кескестеп өтіп бара жатқан қап-қара мысықты баж еткізіп мыжығанда өте шыққан. Заулай жөнелгенде де ауыл сыртындағы жанасалып өтіп жатқан кең күре жолға қосылатын асфалтты бұрма жолды емес ауыл шетендегі жақықпен тура тарта салған. Алңқайдың ортасында балалар қураған шырпыларды үйіп өртеп жатыр екен. Басқа жүрер із таппағандай өттың басында жүрген балаларға күл қаптырып бұрқ еткізіп күлін көкке ұшырып өте шыққан… осы ауылдағы Ақай кемпірдің он жасар немересі бетін жапқан күлді жеңімен сүртті де жерден бір уыс топырақты алып шашып қалсын… жас болғанымен тілі уадай ащы.
– Өз күлің осылай көкке ұшсын!.. астыңдағы елегеніңнің доңғалағы жарылып жолда қал!..
Балының шарылдаған даусын естіген жоқ. Күре жолмен көсіле сызып келе жатқан ауыр жүк көлігінің алдына түсіп кетпек болып газды баса түскен. Арада қас-қағым сәт қана. Барқырай шыққан жүк көлігінің сигналымен қатар шұғыл берілген тежегіштың шиқылы… ыңыранып барып әзер тоқтаған жүк машинасының алдын сүріп кетуге шақ қалып үлгерді… кабинадан секіріп түскен жүргізушіге де қарамай зымырай жөнелсын…
Машыинаны ала сала жаңадан ауыстырған соңғы үлгідегі магнитафонын бар даусымен бақыртып қойған. Мағынасын өзіде түсіне бермейтін бір даңғаза… гүп-гүп еткен даусы бар жылдамдығымен кетіп бара жатқан машинаны солық солық еткізеді. Тақтайдай түзу жол. Жап-жаңа машина. Шегіне жеткен жылдамдық. Құлақты жарар музка. Жігіт жынданған адамша сақ-сақ күлсін кеп. Көз ұшындағы шырғалаң шырағын жағып қойған машина көрінеді… әні-міні дегенше жетіп келді. Жүргізуші жақ есігін ашып қойған мосқал еркек шамасы доңғалағы жарылған болса керек. Машинасының бір жағын көтеріп қойып жол тосып тұр. Әріректе кішкентай сәбиін құшақтап бір жас келіншек тұр. Тоқтамаққа ниеттенді. Газды жіберіп тежегішке аяғын апара бере ол ойынан тез айнып қалып қайта газды басып кете берді… ол осы жүріспен біраз жолды еңсеріп тастады. Кеш бата айнала қара түнекке айналып жаңбыр шелектеп құя бастады. Жаңбырдың қаттылығы сонша терезе тазалағыштың өзі сүртіп үлгіре алмай қалды… жол әзер көрініп келеді… манағы зымыраған қарқын әдрім қалған. Ендігісі өгіз аяңнанда баяуырақ еді… түн ортасына дейін арып таласқан ол машинасын жолдың шетіне доғарды да орындықты сәл шалқалатып әз-кем көз шырымын алмаққа шалқалай көзін жұмған. Көзін тарыс жұмып жатып апасы туралы ойлады… неге сонша шыр-пыр болды екен ә? деп. Көз алдынан апасының бейнесі кетпей қойды… енді апасы баяғыдан сан мәрте қайталап айтып беретін хикаятын бастап кетті. Апасының айтқан әңгімесі көз алдына тура сол кезде өзі қастарында бірге жүргендей елестей бастады.

***

– Шық үйден шық!.. Кет бұл жерден!.. Батыр қараңды!.. – беліне ала арқанда неше қабат қылып орап алған жынды шал алты қанат киыз үйде түнгі сауықта отырған қалың жастың арасына келіп төрде домбыраға қосып халық әндерін құлақтың құрышын қандыра нақышына келтіріп шырқап отырған сері жігітті қолындағы аса таяғымен төпелей жөнелген.
– Қайтеді ей мынау… ұста ананы…
– Қайдан келді өзі шырықты бұзып…
– Неге кіргізесіңдер…
Жан-жақтан шулаған жұрт қаңбақтай ғана шалды тарпа бас салды да желкесінен қылып түрулі тұрған есіктен сыртқа итеріп шығарып жіберген… – қуыңдар ананы… сәтсіз күні жолға шыққан… ауылға кесапаты теді… –жынды шал өзеурей айқайлап барады…
– Бейшара мұндайы жоқ еді… Айып етпе жиен… есі шалаң адам ғой…
– деді жүкке арқасын сүйеп отырған жігіт ағасы күрсініп.
– Топырлаған жұртты… саңқылдаған әнді естіген соң жыны қозып кеткен ғой… –деп сәл төмен отырған балаң жігіт жаңағы жігіт ағасына қарады. Шамасы ділмарсығаны ұнамаса керек оқты көзімен ішіп жеп қарап отыр екен, балаң жігіт көзін тез тайдырып әкеттіде “Есі дұрыс па, мен не жаздым” деп ішінен күбір етіп көмейіне келіп қалған сөзін жұтып қалды.
– Оқасы жоқ ағасы… бұғанда үйреніп қалғанбыз… Осы жынды атаулының мені көрсе бір бәлесі бар… –деп қолына домбырасын қайта алған жігіт ары қарай бір әңгіме бастай жөнелді.
Күміс көмей әншінің ән салғандағы даусы қандай асқақ болса сөйлегенде де солай күмбірлеген қоңыр даусы құлаққа соншаса жағымды екен.
– Біздің ауылдада тура осындай бір жынды шал бар. Не бәлесінің барлығын қайдам мені көрді болды жыны ұстайды да қалады… қарадай жер сабалап қуады да жүреді… мен ес білгелі сол… бала күнімде қатты қорқатын едім… келе-келе оғанда үйрендім. Жарайды… нағашыларымнан қырық серкешімді алам деп келгенде жынды шалдан таяқ жегенім сәл нелеу болмаса… деседе мына жиен жасық екен деп қалмаңыздар тағы біраз әл салайын… –деп домбыраның құлақ күйн келтіре бастап отарғандарға жағалата көз қыдыртқан. Басына үкілі кәмшат, үстіне оюлі кәмзол киген әдемі аққұба қыз бота көздерін кірпік қақпай өзіне тесіліп қарап отыр екен. Қызға тесіле қалған оның он-бойын бір ыстық ағын қуалай жөнелген. Ылғыйда түсіне кіріп ән салдырып жүретін қаз. Тура сол. Дәл өзі.
– Қалың жұрттың ішінде өзіне үздіге қараған жігіттен ұялған қыз жанарын тез тайдырып әкетті. Аққұба беті алаурай қызарып барып сәл күлімсірегенде пайда болатын бетінің шұңқырына барып ұялап қалды.
– Ал, жиен әніңді баста! – деген жігіт ағасының саңық еткен даусынан селік етіп есін жиып алған жігіт өзінің әбестіп жасап алғанына ұялып күп-күрең болып тотығып кетті. Көмейне тығылған әнді бастай алмай домбырасын ұзақ бебеулетіп барып бір сәтте әзер бастады-ау әйтеуір.
Біразға дейін ән салған жігіт маңдайының терін сүрте отырып:
– Ал, енді қара ормандай қалың нағашыларым… мен қыдырманың қырық ауызын айттым… ауылдың алты ауызын енді айтатын шығарсыздар… –деп домбырасын өзімен қатар отырған жігітке ұсынды.
– Жо… Жоқ. Атама жиен… біздікі әншейін әдетте ауыз жаппас, той десе өлең таппас болып отырған жайымыз бар… деседе ауылды елміз ғой… біз айтпасақта анау нағашы қарандасың Айнамкөз ептеп ән салады… соған бер –деп манағы өзінің жүрегін дір еткізген аққұба қызды иегімен нүсқады.
Қымсына ұялып төмен қараған қызға отырғандар:
– Айта ғой айналайын… алыстан келген жиен нағашыларым өнерсіз, өресіз екен деп қалмасын қысылма айта ғой! –деп кеу-кеулесіп кетті.
– Ұялма қалқам, менікіде сол шамалы барылдаған дауыс қой… мен де сол жиен мөндібас біреу екен демесін деп нағашыларым кінәламасын дегендік қой – деп орнынан лып етіп тұрдыда Айнамкөздің алдына келіп бір тізелеп отырып домбырасын осынды.
Айнамкөз әнді анау айытқаннанда керемет салады екен. “О, бәрекелді” десіп жұрт қайта қайта дүрлігісіп отырды. Енді олар енді кезектесіп салып отырды. Бара бара бір біріне қосылып шырқады. Дауыстарыда бір-біріне сай. Отырғандар әнді айыздары қанғанша тыңдады. Сызылып таңда атты. Таң ата әнде тоқтап тамашашы топ әсем әннің ырғағы буындарына түсіп үйді-үйлеріне теңселе қайтты. Сауықшыл топпен бірге Айнамкөзде кете барды. Үйіне. Сыртқа шығып қыз соңынан ұзақ қарап тұрған ол қасына түндегі жынды шалдың қалай келіп қалғанын аңғармайда қалды.
– Кет бұл жерден! Кет кесапатты жиен! – Шал қасына келіп күің ете қалды. Даусы зәрлі. Белін шатпақтап орап алған арқанымен үстіне киген әлба-жұлба киімі болмаса шалдың сөйлеген сөз, бет әлпетінен есалаңдығы көрінбейді.
– Неге?! –бұл шынымен сұрап тұр.
– Кеше жолда жатқан түйіншекті неге алдың?
– Оны қайдан білдіңіз?!
– Сен сәтсіз күні туылғансың… Әкең ішті малды тепкен екен… Содан… кешегі түйіншек жолыңды күткен кесапат!.. Балам босқа шатылғансың… Енді бұл сенің ұрқыңа жалғасады…
– Қойыңызшы қайдағыны айтпай ол қайдағы кесапат…
– Әне, анау төбенің басындағыны көрдің ба? Шал оның жеңінен тартып киіз үйдің далдасында қалған төбеге қарай жетеледі.
Төбенің басында тұрпаты не адамға не аңға ұқсамайтын бір кұбыжық бұған тесіле қарап тұр екен. Төбе недәуір алыс болғанымен ол құбыжықты анық көрді.
– Ол не?! – оның қол аяғы дірілдеп сала берді.
Осы кезде үйден нағашы ағасы шыға келіп:
– Ау, жиен неге силейіп тұрсың… денің сау ма? Неге сонша бозарып кеткенсің?– деп келіп қолтығынан сүйей берді.
– Нағашы ана төбенің басындағыны көрдің ба? Ол төбе жақты нұсқап тұрып өз көзіне өзі сенбей көзін қайта-қайта уқалап жіберіп қайта қарады. Жаңағы құбыжық ізім-ғайым жоқ.
– Қой ары ешнәрсе жоқ. – нағашысы күліп, – шаршағансың ғой. – деді.
– Жынды шал қайда кетті? Жаңа сол көрсеткен.
– Қой бала! Сенің көзіңе жәй бір нәрсе елестеген шығар ол шал түнде ақ кетіп қалған. Сен манадан бері жалғыз өзің тұрсың. Қой енді кір үйге. – үйге қарай оны жетелей жөнелген.
– Мен анық көрдім… Анық көрдім… деп өз-өзіне күбірлей жүріп үйге кірген ол жұмсақтап салынып қойған төсекке жатқаннан соңда көпке дейін ұйықтай алмай жатты. Шешесінің әке марқұм сен туатын күні жауалғыр буаз құла биені жетекке жүрмеді деп ішінен бір теуіп едім ішіндегі құлыны шыңғырды сол дауыс құлағымнан кетпей қойды… бір түрлі адамның даусы сықылды естілді деп осы пәлекет мені қоймас деп сарнап жатып бір жетіде-ақ жүріп кетті… –деп айтып отыратыны есіне түскенде қорыққанынан қалшылдап кетті. Қалшылдап жатып көзі ілініп кетті. Көзі іліне түс көріп бастырлып қалды. Жынды шал көрсеткен құбыжық мұның алқымынан алып жабысып қалыпты дейді… жібермей буындырып барады екен. Анадайда жынды шал шыр көбелек айналып жер сабалап жүр – кет пәлекет кет! Деп оны айқайлап көмекке шақырмақ еді даусы шықпай қойды. Шал мұны көрер емес. Өлген жерім осы-ау деп талықсып құлап бара жатқанда анадайда суға Айнамкөз кетіп бара жатыр екен дейді. Айнамкөз! Оның даусы тұншыға әзер шықты. Айнамкөз бұларды көре сала шелектерін тастай салып иін ағашпен құбыжықты сабалап жүріп қуып жіберіпті. Қарсыдағы төбенің басына барып шоқайып отырып алған құбыжық бұдан көзін алмай тесіліп қарап отыр. Айнамкөз кетті болды мұны қайта бас салмаққа. Тек Айнамкөзден ғана қорқады екен дейді. “Апам ұрсар үйге су апарайын” деп кетіп бара жатқан айнамкөзге “Кетпеші Айнамкөз кетпеші” деп бар даусымен айқайлап жіберген даусынын шошып оянып кетті. Үсті басы малмандай су. Қара терге булығып қалыпты.
– Жайма тентек жиен бәсе таң атпай далада неге сілейіп тұр десем еркеме ғашық болып қалған екенсің-ау… –нағашы жеңгеші аярлана күлді.
– Жоқ… жоқ… жеңгетай бастырылып қалыппын… ақталып жатқандағысы.
– Несі бар осы ауылдың жалғыз еркесі… деседе байқа ол сенің шешеңнің үлкен ағасының қызы! От басып жүме!
– Шын айтам бастырылып қалыппын…
– Жасырмай-ақ қой бір бірлеріңе қалай қарағандарыңнан-ақ бір бәленің боларын білгем… тек ел жұрт білмесін – жеңгесі тағы зілдене түсті.
Одан ары сөз таластырғанға шамасы жетер емес әлі құрып қалыпты. Талықсып жатып қайта ұйықтап кетті. Тағы сол түс. Сол құбыжық. Тағыда сол Айнамкөз. Түс ауа денесі қызып бейберекет сандарақтай бастады. Жалғыз жиен бірдеме болып кетпесін деп нағашы жұрты ала шапқынға түсті. Ақыры көрші ауылдан бақсы шалды шақыртты. Кеш бата ауылды басына көтере даңғаза қылып қобызын зарлатып жеткен бақсы қара қойды сойғызып соның өкпесімен қақты. Алдымен үш рет суық су, сосын үш рет ыстық сумен үшкірді. Ертесінде қырық үйден қырық ожау су алдырып сонымен құйындырып барып ауылдың үлкендерін жинаған бақсы:
– Жолдан бір кесапат жолыққан екен… үш жеті жиырма бір күннің ішіндегі өзі талдаған бір күні ауылдан шықсын… ауыр болсада айтайын қасына тамағының астында нысана қара қалы бар нағашы қарындасы бар екен соны қосып берсеңдер ғана еліне аман есен жетеді. Одан арғысын менде біле алмай отырмын…
– Ойбай құдай недейді… қарғашымды қалай жібере саламын деп от жақта шай құйып отырған саркідір әйел баж ете қалды.
– Тайт тыш отыр… бақсыдан төменректе отырған күйеуі жекіріп әйелін басты.
– Бұл ауылда басқа адамның қолынан дәм татпасын тек сол нысаналы қыз ғана тамақтандырсын!.. Сырттан бөтен адам келмесін!.. Кеткендерін ешкім білмейтін болсын!.. Қосар атты күніге белдеуден үзбеңдер!.. Оянғанннан кейін айтыңдар!.. Ана қоржынының түбінде жатқан жолда тауып алған түйіншекті сол тауып алған жерге тастасын!.. – бақсы шал езуі көпіріп кешелі бері белін бунатып жүрген қайыс шылбырды шумақтап, – Мына шылбырды әрдайым жанынан тастамай алып жүрсін!.. деп тастады да дастарханның соңына қарамай кетіп қалды.
– Құдайым-ау, басқа амалы жоқ па? –Манағы әйел тағы баж ете қалсын.
– Доғар енді қайта-қайта сөзге килікпей!.. күйеуінің күж ете қалған даусынан әйелдің үні тағы өшті.
– Алысқа кеткен жалғыз қарындасымның жалғызынан артықпа жаны… Бар шақыр ана Айнамкөзді!..
Бұл күн өтіп ертесі басын көтерген ол қасында отырған Айнамкөзді көріп таң қалды… басқа ешкім жоқ. Болған жайды Айнамкөзден естіп бір жағынан қорықса енді бір жағынан қуанды. Белдеуде алыс жолды сезгендей аттар пысқырынады. Дәл қазір жолға шығып кетпекке ниеттенген ол тысқа шығып төбе басына көзі түсе жүрегі өрекпіп үйге қайта тығылды. Төбе басында құбыжық. Қасқарая киіз үйдің жарма есігін сықыр еткізіп жынды шал кіріп келді. Екеуінің де жүректері тас төбелеріне шығып қорқып қалды.
– Қорықпаңдар… қорықпаңдар… Жолға шығарда төбе жаққа қарама… Мә мына ала арқанмен түйіншекті алған жеріңе матап тастап кет… Арқанды артынан өзім барып алып кетем… шал беліндегі арқанды шеше бастағанда жігіт:
– Нағашы аға! Ау, нағашы аға! Деп бар даусымен айқай салды.
– Жолың қатер бәлекет… Тез кет… Менің тілімді ал… Құтыласың… Әйтпегенде опынатын боласың… – шал сөзін аяқтамай сыртта жетіп келген нағашы ағасы беліндегі ала арқанынан бұрап ұстап шалды сыртқа қарай дедектете жөнелді… шалдың бажылдап айтқан сөзін ешкімде елемеді. Олар сол күні таң қараңғысында жолға шығып кетті. Есіктен шыға төбедегі құбыжықты тағы көрген жігіт үйге кіріп қыздың шәлісімен көзін таңдырып қыздың жетегімен атқа мінді де екеуі суыт жүріп кетті. Екеунің шығып бара жатқанын ауылда жынды шалдан өзге ешкімде білмей қалды. Арттарынан қуып жетпек болып қисалаңдар жүгірген шал жарау аттардың зар желісіне жете алмай шаң қауып қала берді. Олар суыт жүріспен түске дейін жүрген соң жігіт көзін шештіріп енді межелі жерге жеттік ау деп қосарларындағы атты ауытырып міндіде сай аузындағы ескі жұрттың қасына жете тізгінін тарытқан жігін қоржынындағы түйіншекті қолы қалтырай әзер шығарып алып анау күні тауып алған жерге тастай салды. Түйіншек жерге топ етіп түсе сала өзінің көзіне көрініп жүрген құбыжыққа айналып анадайдағы ескі жұртқа қарай ысылдай жүгіре жөнелді. Жігіттің астындағы қақпанбел күрең қорс етіп үркіп барып қалшылдап бір орында тұрды да сар еткізіп қан сійіп жіберді. Аттар қалшылдап орындарынан қозғала алмай қалды. Өздеріде жүректері тас төбелеріне шығып меңірейіп қалды. Ескі жұрттың ішінде құбыжық гүркірей ысылдап жаңбыр шайып жел мүжіген қабырғаларды гүр-гүрс құлата бастады. Қанша уақыт өткенін кім білсін бір заманда өздері келген жақтан қолана ала арқанын шумақтап ұстап алған жынды шал жүгіріп келеді…
– Айтқанға көнбеген зәнталақ… сенің ажалың осы пәлекеттен… мына арқанмен байлап кет дедім… айытқанға көнбедің… өкпемді қолыма алып әзер жеттім… енді кішкене кешіккенімде жандарың жаһанамға кетер еді… шал бір орында ерсілі қарсылы теңселіп тұр.
– Ататайым-ай кешіре көрші… құтқаршы мына зұлматтан… екеуі екі жақтан еңіріп жылап жіберді.
– Бақсының қайыс шылбырын маған берде мына ала арқанды ал!.. Зәнталақ… Бүгін сары жұлдыз шыққан екен… абай бол… Өзіңнің тауып алған бәлекетің… Енді өмірі даусың қатты шығарып ән айтушы болма!.. Осы жолы алып қала аламын… Бір рет… Басыңа бір қатер төнсе мына ала шылбырдың ұшын тарқат… кетіңдер енді… еш жерге аялдамай кетіңдер… таң бозынан бұрын үйіңе жетіп әкеңнен қалған барлық ескі киімдерді өртеп жібер… Кетіңдер тез!.. шал қолындағы таяғымен жер сабалап ескі жұртқа қарай таяй берді.
Екеуі аттарына қамшы басты. Ауылға таяи бере ол Айнамкөзге сары жұлдыз хикаясын айта бастап еді.
– Қойшы жиен аға! Құдай атқыр сары жұлдызда неміз бар тез жетелік деп әңгіменің соңын таңдамай қойды.
– Жоқ мен оны шолпан деп адасып келе жатқаным жоқ… жай үнсіздікті бұзғым келіп айтқанымда… сенің көңілің жайлансын деп әңгіме айтқаным ғой… Айнам…
– Сонда менің көңілімді кесапатты жұлдызды айтып жұбатасыз ба?! –деген соң одан ары ешнәрсе демеді.
Аттардың қан сорпасын шығарып таң атпай үйіне жеткен жігіт шешесіне болған жайды шолақ қайырып жеткізді де әкесінің қайқыбас төсегінің басында ілінулі тұрған киімдерін құшақтап сыртқа шыға жөнелді. Киімдер әп-сәтте ақ қызыл шоққа оранды тек көксауырлы саптама етіктің сол жақ сыңары ғана сол қалпы тіпті қонышында от салмай қып қылыз шоқтың ішінде көгеріп жатып алды. Үстіне май құйсада жанбай қойды ақыры еш амал таппаған соң жерді терең қазып көміп тастады.
Арада жұма өте шешесі ауыл адамдарын шақырып той жасады.
Ұлының нағашыларына барып кесапатқа жолыққанынан қорыққанымен оң жағын қызартып келін түсіргеніне тіпті басқа-басқа өзінің немере сіңілісін келін қылып алып келгеніне қатты қуанды.
Апталап айлап уақыт өтіп жатты. Келінінің аяғы ауыр екенін білгем кемпірдің қуанышында шек жоқ. Аяғы аяғына тимей зыр жүгіріп жүр. Тек жігіттің қабағы түсіп тұнжырай бастаған. Құлағында баяғы жынды шалдың “Сен сәтсіз күні туылғансың… Әкең ішті малды тепкен екен… Содан… кешегі түйіншек жолыңды күткен кесапат!.. Балам босқа шатылғансың… Енді бұл сенің ұрқыңа жалғасады…” деген сөзі құлағынан бір кетпей қойды.
Ай-күні толып Айнамкөз басы бақырдай ұл тапты. Ұлан-асыр той болды. Шілдехана күзеткен жастар оған тағыда ән айттыра алмай қойды. Ұйлену тойында да әнін тыңдай алмай әбден сағынып қалған жастардың біразы оған өкпелерін айтысып жатты.
Таң атып шілдехана тарқаған соң мал-сұлын жөндеп тастап көз шырымын алмаққа қисая кеткен жігіттің түсіне баяғы құбажық тағы кірді. Бұл жолы ол оның алқымына жабыспай анадайда тұрып адамша сойлей бастады.
– Сен не ақымақ шалдың арқанымен құтылам деп жүрсің ба?! Мен енді не сені, не сенің балаңды құртамын. Ала арқанды тарқатсаң балаң кетеді. Ал, арқанды өртесең балаңа тимеймын… ойлан қырық күн мұрсат беремін –деді де ғайып болып кетті. Орнынан атып тұрған ол жөргекте жатқан баласын бас салып еңіреп тұрып жылады. Бір кесапаттың болғанын сезген Айнамкөз ала арқанды тарқатуға кеңес бергенімен ол оған бармады. Есіне ала арқанды тарқатсаң балаңның жанын аламын дегені түсіп ауыр күрсінді.
– Айнам! Біз енді қоштасатын секілдіміз… бүгін бе, ертең бе? Жоқ әлде одан ұзақтау ма? Мені тыңда соңын күтейік… аңдыған жау алмай қоймас… апама тіс жар ма? Нағашыларым мені саған аманаттаған еді мен мына жалғыз құлынымды тағы саған аманаттаймын… бекем бол! –іші удай ашып қан жылаған Айнамкөз күйеунің сөзінен аса алмады. Арқанды тарқатуға қанша кеңес бергенімен еш өнім болмады.
Әр кез көзі іліне сол бір түсті қайталап көре беретін болды. Тіпті құбыжыққа да бойы үйреніп қалған іспетті. Құбыжық әр келген сайын қанша күн қалғанын есіне қайталап салып отыратын болды.
Қырық күн толып ауылдың кемпір-кешектері жиылып баланы қырық қалақ суға жуындырып жатқанда бала қарадай шырқырып барып көгеріп қалды. Кемпірлер шу ете қалысты… осы кезде төрде ілулі тұрған ала арқанға Айнамкөз екеу қатар жүгірді. Арқанға қолы бұрын жеткен Айнамкөз қолына іліне бере жанталасып тарқата бергенде ол арқанды қолынан жұлып алып ошақта лаулап жатқан отқа тастап жіберіп арқанға ұмтылған айнамкөзіді жібермей құшақтап ұстап қалды. Арқан бытырлап жанып бола бере бала шар етіп жылап есін жиды. Айнамкөзды тасқылып құшақтап тұрған ол талықсып барып екі қолымен өз алқымына жармасып құлай кетті. Осы кезде есікті шарқ еткізіп ашып баяғы жынды шал кірді.
– Әттең! Әттең! Зылматтың алдауына түстің ау… зұлматтың алдауына түстің ау… деп сұлық жатқан жігіттің басын сүйей берген.
Арада сүт пысырым өтпей жатып ол жүріп кетті. Шу етіп жоқтау айта бастаған әйелдерді жынды шал қатты қатты зекіріп тоқтатып тастады. Есінен қайта қайта танып қалып жатқан Айнамкөзбен апасын су бүркіп естерін жиғызды да:
– Енді еш амал жоқ… Жазымыш солай… артында қалған жалғыз тұяқ аман болсын десеңдер берік болыңдар… кешіктіңдер… ертерек білгенде құтқарып қалар ма едім кім білсін…
Жетісі өткенше еш қайда шықпай жатқан шал жетісі өтекен күннің ертеңінде қағаз қалам алдырып екі тұмар жазып біреуін жөргектегі балаға тақтыда енді береуін Айнамкөзге ұстатты.
– Кейін немереңе тағасың… апаң екеуіміздің дәуреніміз бітті. Апаңды өзіммен бірге алып кетем… ендігі шапағатшың бір Жаратқан ғана… меніңде бар күш қуатып ала арқанда еді… сәтсіз күні сәрсенбі олда өртеніп кетті… бақыл бол балам… Балаңның аты Жаныс… Жаныс… Жаныс… деп жөргектегі баланы алып құлағына үш рет айқайлады да есі ауып қалған кемпірді жетелеп ауылдан кетіп қалды.

***

– Ұста! Ұста! Арқанды әкел! Жіберме! – орнынан айқайлап атып тұрған ұлының қасына жетіп келген Айнамкөз
– Не болды құлыным! – деп кішкене баланы еркелеткендей маңдайынан сүйіп айналып үйіріліп жатыр. Анадайда пеш түбінде отырған келіні енесінің оқыс қимылына ақырын жымыйып күліп қойды.
– Апа-ау– деді келіншек Айнамкөзге қарап.
– Ау, жаным айта ғой…
– Осы Жаныс сізге әлі бесіктен белі шықпаған баладай көрінеді-ау деймін.
– Е, құлындарым-ай… екі етегімді жасқа толтырып мойныма бұршақ салып жүріп әзер жеткізген құлыным әлі маған кіп-кішкентай көрінбегенде қайтеді…
– Ләйла! Ертең сен туған соң апам маған қарамай қалады көрде тұр.
– Қой балам қайдағы айтпай… немере ыстық әрине сендердіңде орындарың бөлек… не түс көрдің балам… Айнамкөз ұлына қарады.
Жасы қырықтан енді асқанымен Айнамкөздың шашы әппақ болып ағарып кеткен… беті алжа-алда, айқұш-ұйқыш ажым толған. Бір аяғынан әзер басады тізесі шор болып қалған әзер илігеді. Өткен жылы ғана ұлын ұйлендіріп көне қасіретін енді-енді ұмыта бастаған.
– Апа бүгін базарға барам…
– Содан?
– Ат аламын.
– Құла айғырың бар ғой.
– Айғырды жібермей міне берген обал ғой… бір арқалы ат алып алмасам…
– Ала ғой балам… базарға барсаң қалжаға соятын малда қарастра кел! Бұйырса бүгін ертең деп отырмыз ғой…
– Жоқ апа ат аламында келемін
– Неге?
– Сенің қара тауығыңды қалжаға жыға саламын… ұлы шешесін әдейі қалжақ қылып отыр. Әр кез қайдағыны айтып шешесін шамдандырып отыратын әдеті.
– Тәйіт ары қайдағы жамар ырымда бастамай қара тауық сойғаны несі…
– Онда көкала үйректі сояйық…
– Ожаумен басңа періп қалам жүгірмек…
– Ойбай апа жарайды… қайтер екен дегенім ғой… біреумен келісіп қойған… айтың болды алып келем асықпасаңшы апа… бүгін тек ат алып келемін. Ертең төменгі ауылда той. Соған мінетін.
– Е, сүйсеңші балам кешкедейін мені қалжақ қыла бермей… түсіңді айтпадың ғой…
– Апа, түсімде ат қуып жүр екенмін қашаған екен қамап алып шалма тастағалы жатып оятып кеттім…
– Түске ат кірген жақсы балам киелі жануар ғой… менің жорығаным емес Қызыр пайғампардың жорығаны… ұлды боласың… – Айнамкөздің одан арғы сөзі ұғылмай қалды. Ішінен күбірлеп әлде бір дұғаны оқып кетті.
Жирма жыл бойы мойнынан тастамай тағып жүрген май сіңіп қарая бастаған көк моншағын санамалап жаратқан иесіне жалбарына тілек тілеп күбірлеп отырған шешесін иегімен ымдап келіншегіне қарап тісін ақсита бір күлді де үйден шығып кетті Жаныс.
Ет асым уақыт күбіреп отырған Айнамкөз келінінің
– Апа шай ішсеңізші.–деп неше қайталап айтқанда барып әзер естіді. Дастарқанның басына келе күндегі әдетінше қайта тұрып төр жақтағы төсегінің басындағы кішкене сандықтан баяғы жынды шалдың жазып берген тұмарын қолына алып құшырлана бір иіскеп барып жайлап орнана қойып барып дастарханға қайта келді. Келінінің жүкті екенін білгеннен бастап әр кез дастарханның алдында сол тұмарды бір искеп келетін әдеп тапқан.
Түс ауа аулаға сырттан Жаныс келді.
– Апа! Ау, апа. Атқа көрімдік… –айқай салған ұлының даусын естіп аяғын сүйрете сыртқа шыққан Айнамкөз есік пен төрдей келісті торыны көргенде алғашында қуанып қалды… жалы бұп-бұйра шашасы жерге төгілген… ұлының қуанышында шек жоқ.
– Апатайым менің атым қалай екен?!
Айнамкөз атты айнала беріп қамшылар жақ артқы аяғының аласын көріп ышқынып қалды. Бір түрлі жүрегі төмен сазып сала берді…
– Апа не болды? Бір жерің ауыра ма? Қасына ентелеп жетіп келген ұлының қолындағы шылбырға жармаса кеткен ол.
– Мен десең… Мына қарығы ашылмаған өлмелі шешең ажалынан бұрын кетпесін десең жібер мына жау алғырды. Жүгенін сыпырда жібер… шыққан ақшаң садақа болсын… жібер тез!… –булығып одан ары сөйлей алмай қалды.
– Апа-ау жәй ма?! Не болды…
– Жібер мынаны!
– Неге?! Апатай…
– Ана аяғындағы аланы көрдің ба?
– Ойбой… сол ма… не болып қалды деп жүрегім тас төбеме шықса… несі бар… әдемі өзіне жарасады…
– Қамшылар жақ артқы аяғының аласы бар ат иесіне кесапат әкеледі…
– Қойшы апа бұныңды білгенде аяғын бояп алып келер ем…
Шылбырдан қолы босап жерге жалып етіп отыра кеткен шешесіне күле бір қараған Жаныс тез-тез басып атты қораға байлады да. Әзіргі отырған жерінде бұкшиіп сұлық қалған шешесін жеп-жеңіл көтерді де үйге кіріп кетті.
Жанысқа сөзін өткізе алмағанда апасының анда санда өстіп құрысып қалатынына үйреніп қалған Ләйлада онша мән берген жоқ. Кеш батып түн ортасы ауа жатар алдындағы шайларын ішіп оларда жатып қалды. Апаларының ертеңге дейін құрысының жазылмайтынын жақсы білетін олар мазасын алмады.
Ұлы мен келіні ұйқыға кеткеннен соң бір талай уақыт өткізіп барып Айнамкөз қорадағы атты босатып жібермек болып сыртқа қарай беттеді. Есікті ашып қалып тура қақ маңдайында жарқырып тұрған сары жұлдызды көріп тұла бойы дір ете қалды. Жүрегі лобып қол аяғынан жан кете жалма-жан есікті қайта жауа қойды да асығыс төсегіне беттеді. Қалың көрпенің ішіне кіріп алып құрғыр денесі ал қалшылдасын келіп. Бейне бір саржұлдыз өзін келіп тарпа бас салатындай. Күн шыға көзі ілініп кетті. Бір заманда барып сырттағы даңғырлаған дауыстан оянып кетті. Асығыс сыртқа қарай беттеді. Аулада Жаныстың құрбы-құрдастары толып жүр.
– Атың ат екен!
– Жүрісті болсын!
– Міністі болсын!
– Тақымңда қартайсын!
– Басын өзің мүжі…
Айнамкөзді көрген Жаныс енді асыға бастады.
– Рахмет жігіттер енді қозғалайық… жеткенше мынаны үйрету керек… өзі шу асау екен… тоқымды әзер салдырды… – деп асығыс атты сыртқа қарай жетелей жөнелді.
Аттың шылбырына оралып жата кетпекке ниеттенген Айнамкөз – Жаныс! –деп барып бөгеліп қалды. Әкесі өскен бала намсқой еді… жора-жолдастарының алдында шешесі шылбырға жармасса намыстанып қалар деп тосылды. Ұлының артынан ұзақ сүзіле қараған ол ақыры үйге қайтып кіріп бара жатып бет қол жуатын жерден әлде нені көзі шалып қалғандай болды. Барып қараса Жаныстың тұмары екен басын жуған соң ұмытып кеткен сықылды. Тұмарды қолына алып дала қарай ұшты. Бірақ ол кешігіп қалған еді атты дүрмек дауыс жетпейтін жерге ұзап кетіпті.
Түс ауа Ләйлә ішім ауырды деп толғақ қысып бебеу қақты… Көршісіне жүгіріп барып дәрігер шақыртты да өзі үйіне қайта жүгірді. Шай қайнатым болмай-ақ, жетіп келген дәрігерлер Ләйләні машиналарына мінгізе бере ауылдың ақсақал көк сақалдарының барлығы үйіне қарай беттеп келе жатқанын көріп Айнамкөз көзі қарауытып табалдыраққа отара кеткен. Машина орнынан қозғала ауыл адамдарыда жетті. Айнамкөзді қолтықтап үйіне кіргізген олар шарт жүгініп отырып ұлынан айырылып қалғанын естіртті. Айнамкөз меңіреу болып қалғандай көзі төбеге қарап шақшиып отырды да алды.
– Қайтсын бейшара… көргені аз ба?!
– Жаны Жаныстың үстінде еді ғой…
– Е, сызығы біткен соң не шара…
– Осы жолы көтере алмас…
Осы кезде сырттан дауыс айтып ауыл әйелдері жетті. Айнамкөз оның бірінде ести алмады. Тіпті көзінен бір тамшы жаста шықпады… құманмен су әкеліп бір әйел бетін жуып берді… ауыл адамдары түн ортасы ауғанша отырып енді қайтпаққа қамдана бергенде сырттан әлде кімдер келіп төрде отырған ақсақалдың құлағына бірдемелер сыбырлап айтты.
– Үһ!.. –деп ауыр күрсінген шал– Естіріткенмен үға қоймас онсызда ұлының қазасын естіп есі ауып қалды. – көзінен аққан жас сақалын жуды.
– Не дейді құдай не болыпты. Тағы?!
– Келіні қайтыпты?
– Не?! Ләйләніда әкетіп па?.. Айнамкөз саңық ете қалды. Жұрттың барлығының еңсесі түсіп кеткен.
– Енді менде не қалды… жыларға жанарымда жаста жоқ не қалды? Долдана бажылдаған Айнамкөз басындағы жаулығын жұлып алып өзінің мойнына салып жіберіп өзін қалқындыра бастады. Қалың еркек қаптап жүріп қарысып қалған саусақтарын әзер ажыратып алды. Талықсып талып кеткен оны суық су бүркіп есін жиғызды. Әр кім өзі білген тоқтау сөзін айтқан болады… тіпті айтарға сөздеріде таусылған іспетті.
– Айналайындар-ау, мені несіне алып қалып отырсыңдар сол құлындарымның артынан кетейін енді обайып несіне отырам мына қу молада?!– Айнамкөздың даусы барынша сабырлы, барынша зарлы шықты. Жұрт тым-тырыс.
Тек манағы төрдегі шал. – Қалқам тағдырдың ісіне амалың жоқ. Жаратқан немереңе ғұмыр берсін деп тіле енді. Немерең аман-есен дүниеге келіпті… оны қайда тастап кетпексің?!. Дәм-тұзың таусылғанша енді соның тілеуін тіле!– дегенде барып орнынан атып тұрған Айнамкөз зар еңіреп жанындағы тұрған әйелдерді бас салып дауыс айта бастады.
– Сабыр! Сабыр! – деп тоқтатпақ болғандарға манағы ақсақал –жыласын шерінен шығып жыласын азда болса жеңілдеп алсын… –деп тиып тастады.
Ертесі ауыл жанындағы қорымға екеуін қатар жереп қайтқан соң Айнамкөзді көршісі туыла сала жетім қалған немересінің қасына апарып тастады. Таңдайы жабысып шырқырап жатқан немересінің мойнына баяғыдан сақтап келе жатқан тұмарды тағып енді сәби тыныштанып лізімде пысылдап ұйықтап кетті. Екі-үш күн өткен соң үйіне қайтып келді. Алыс жақыннан көңіл айтып келгендердің барлығына дауыс шығарттпады. Өзіде дауыс шығармады. Немересінің атын Жалғас деп қойғызып жаңа өмір есігін ашқан сәбидің құлағына аза үні сіңбесін… – қайғыма ортақтасы келгендеріңе рахмет!..– деп бір шәугім шайын беріп шығарып салып отырды. Тіпті ұлымен келінінің жетісінде қырқында ататпады. Бастарынада бармады. Алыстағы төркінінен келгендер – Алып кетейік жас сәбимен жалғыз өзің қалай жан бағасың дегенде де бармады. – Маған рахым жасағыларың келсе Жалғасым жалғыз болмасын біреулерің бір балаларыңды маған беріңдер деп жолға салып жіберді. Арада апта өтпей ағасы қайта келді. Аяғын апыл-тапыл енді басып жүрген өз немересін алып келіпті. Аты Сая, Жалғасыңа сая болсын!.. екідүниеде де сұрамаймыз… өз қызың… қаласаң осында тұра бер қаласаң көшіріп алып кетейін… – екі қонып ағасы қайтты ауылына.
Айнамкөз елден ауашаланып қалған. Бірін жетелеп, бірін қолтығына қысып жүріп екі баланы қайқы мүйіз көк ешкінің сүтімен бағып есейтті. Тек анда санда марқұм күйеуінің құрдасы қазық аяқ ақсақ көршісі келіп шай ішіп тұрады. Екі ақсақ бірге отырып өткен-кеткенді айтысады…

***

– Тез бар балаларыңа… тұр! Тұр! – деген дауыстан шошып оянып кеткен Айнамкөз жан-жағына алқтай қарап орнынан атып тұрды. Үйде ешкім жоқ. Көз байланып кетіпті. Жандәрмен сырытқа атып шықты. Үйдің алдындағы үюлі топырақтың үстінде ойнап отырған Сая мен Жалғастың ортасында тағы бір бала отыр. Алғашында шеткі үйдің баласы Ерсін екен деп қалды. Бұлармен тек Ерсін ғана келіп ойнайтын. Жақындап келгенде байқады. Қыз бала екен шашы желбіреп айдың сағыммен шағылысып тұр. Қастарына жетіп келгенде Айнамкөздың жүрегі тас төбесіне шықты. Жалғастың төбесінен құм құйып ойнап отырған адам баласынан жат әппақ тәнді екен. Жалғас пыс-пыс етіп қара терге малшынып отыр. Сая оны байқамаған іспетті. Өз алдына құм қала жасап отыр. Бір-ақ аттап барып қыздың қолынан Жалғасты әзер босатып алған Айнамкөз қызды беттен жанып кеп қалам деп өз қолының екпінімен жалманынан түсті. Қыздың бетіе қолының қалай дарымай қалғанын ұқпай қалды. Орнанан атып тұрып қызды бас салды. Жоқ бұл жолы үйілген құмды құша құлады. Қыз ұсталмайды екен. Тек ауада қалқып тұрған елес қана екен. Айнамкөздың әрекетін келеке еткендей аппақ қыз сақылдай күліп көкке қарай көтеріліп кетті.
– Не болды? құлыным не болды? –деген апасына Жалғас:
– Ана қыз маған тұмарды берші деді… мен бермей қойдым… бермесең құмға көмем дейді… былдырлай бастағанда Айнамкөз Саяны жұлқылап – Сен қаз не қарап отырсың… Жалғасқа қарамай Ә?! деп жекіды.
– Апа… Апа… Мен қарап отырмын… ойнаық деп ем өзі үндемей отырып алды сосын өзім жалғыз ойнадым…
– Ана албастыны көрдің ба?
– Қайдағы апа?
– Қастарыңда отырған?
– Жоқ, апа Жалғас екеуіміз ғана болдық… басқа ешкім келген жоқ…
– Сен қыз шынымен ешкімді көрмедің ба?
– Жоқ апа шын айтам Жалғас екеуіміз ғана…
Сол кештен бастап Айнамкөз балаларын көзінен таса қылған емес… дәретке барсада қасынан қалдырмай ертіп жүреді.
Бір күні түнде ұйықтап жатқанда Жалғастың бақырған даусынан шошып оянып кетті.
– Бермеймін! Апа! Апа! Тұмарды алам дейді…
Орнынан атып тұрған Айнамкөз өздерінің бас жақтарында тұрған аппақ қызды көріп Жалғасты құшағына баса баж ете қалды. Апасының ащы даусынан Саяда оянып кетті.
– Апа не болды, – деп сұрады.
– Мына албасты тағы келіп алыпты…
– Кәне апа… түк жоққой деп Сая көзін қайта-қайта уқалап түк көре алмай қойды.
– Маған тұмарды берші… қыздың даусы сонша жалынышты шықты.
– Жоқ… бермеймыз… кет бұл жерден… Айнам көз баж-бұж ете қалды.
– Ол менің тұмарым! Қыз екіленіп тұрып алды…
– Жоқ бұл тұмарды мен отыз жылдан бері жанымнан тастамай алып жүрмін… өз қолыммен жаздырған…
– Жоқ менікі… менің тұмарымды көшіріп алыпты… қайтарып берші…
– Саған тұмар керекпе лағынат мен басқа тұмар берем онда саған деп ұлын құшағынан босатпай төсектің басындағы сандықтан баяғыда Жаныстың ұмыт қалдырып кеткен тұмарын алып қызға қарай лақтырп қалды.
Тұмар ауада қалықтап барып қыздың мойнына асыла қалды… шыңғырып жіберген қыз:
– Бұл менің емес шешемнің тұмары… ол өліп қалған… ұлың есін жоғалтқан күні келем… –деген сөзді булыға әзер айтып лап етіп от болып жанып жоқ болып кетті. Сол түні олар таңға көз ілмей шықты. Содан бастап қанша уақытқа дейін аққыз мазаларын алған емес. Сая мен Жалғаста ержетіп кетті. Айнамкөз енді Жалғасқа ие бола алмайтын болып қалды. Әні-міні дегенше бір жағына лып етіп қашады да кетеді. Әйтеу бар сенері Сая мен Ерсін. – Бір секунтта көздеріңнен таса қыла көрмеңдер деп жалынады. Ерсін бір тоға тыңғылықты бала. Жалғастың жанынан қалмай бірге жүреді. Алдымен Сая мен Ерсін сосын Жалғас мектепке барды. Он жылдықты бітіргенше апасы Жалғаспен бірге оқып шыққандай болды. Жалғасты сыныпқа кіргізіп жіберіп өзі есік алдында күтіп отырады…
Сая жоғары оқу орнына тапсырып алыс бір қалаға оқуға кетіп қалды. Енді үйде Жалғас екеуі ғана қалды… үйдің қатты қайырым жұмыстарының барлығына Ерсін көмектесіп тұрады… қызы әр демалысқа келген сайын Айнамкөз – осы сен тіл алсаң сол оқуыңды қой, Ана Ерсінді бала қылып алайын… Жалғасыма пана болсын… мен қанша жасаймын ертең өлем де қалам… сонда мына жалғыз бауырыңа кім қарайласады деп құлағына құяды… алғашында үндемей тыңдайтын қызы екі-үш жыл өткен соң ауылдың оқи алмай қалған баласы менің теңім емес деп қайқайып шыға келетін болды… ақыры сол оқып жатқан қаласындағы әлде біреуге тидіде кетті. Қатты ашуланған апасы тойынада бармай қойды… тойға тек Жалғас пен Ерсін барып қайтты. Содан бері әр кез ерсін екеуі Саяға барып қайтып жүреді… ана-мына қылып жүріп әйтеуір Жалғас Сая көмектесіп Ерсін селбесіп жүріп бір машина алып алған. Құрғыр сол машина деген пәлені алған күннен бастап Айнамкөзден тыныштық кетті. Жалғас үйге тоқтағанды қойған.
Енді міне түс ауғанша ұйықтап орнынан тұра сала Әпкеме барам деп қиғылық салып отырғағы. Шешесін зар қақсатып жолға шыққаны. Жолдағы жағдайлар. Машинада отырған тылсым қыз. Көзі ілініп кетіпті… ол оянғанда таң атып қалған екен. Бірден арт жағына қарауға батылы бармады… бетін жабылған жамылғының жан дүниені балқытар жағымды иісі бойын кернеп барады.
– Ояндың ба?
– Сен күннен қорықпайсың ба?
– Мен тұмарым мойнымда тұрғанда барлығынан да құдыреттімін.
– Менның жол жүруым керек.
– Кері қайтамыз.
– Қайда?
– Үйіңе әжеңе… бір сұмдық жағдайлар болып жатыр..
– Содан?
– Мен сенымен бірге осы әлемде қаламын… енді сені әжең қорғайалмайды… сол үшін мен қорғауым керек.
– Кімнен…
– Туу… сенің жолыңды кім кесіп жүр еді…
– Тыптен –тамаша ақ болар еді… Айдай жамалды келінді болса әжем тіптен қуанар еді…
Қыз күрсінді. Ал бала мәз болып шаттанып отыр.
Олар кері қайтты. Үйлеріне таяй бере Жалғас көрші-қолаңдардың үйлеріне қарай жан-таласып жүгіріп бара жатқанын көріп тұла бойы дір ете қалды… машинаның бар жылдамдығымен келіп ауланың алдына үюлі топырақты сүзе әзер тоқтадыда қарғып түсіп аулаға қарай қойып кетті. Ол келкенде кешегі қазық аяқ шал бар бір тобы үйдің алдындағы нән теректің бұтағына асылып қалған әжесін енді түсіріп жатыр екен.

Ескексіз қайық
Зәрям екеуміз теңіз портына түс ауа жеттік. Ас ішіп ауқаттанып алған соң, қолтықтаса портты жағалап келеміз. Шет шегі жоқ байтақ даланы алып жатқан судың арғы шеті көрінбейді. Бірін бірі қуған ессіз толқындар көз жетпейтін жерден келіп кері кетіп жатыр. Мен шеткері тұрған шағын кемені көріп, соны жалдап алатынмды айттым.
– Жоқ болмайды… Сіз кеме жалдамайсыз. –Зәрям еркелей мойныма асылды.
– Енді теңізге шықпаймыз ба?
– Шығамыз әрине.
– Онда?
– Менің кемеммен.
– Қой ары, сенде қайдағы кеме… болмаса сумкаңа жел қайық салып алыппа ең?
– Теңізге шығу туралы ұсынысты кім айтты.
– Сен.
– Онда кемені мен таңдаймын.
– Жарайды. Екеуден екеуміз ғанамыз ғой. Үлкен кеменің қажеті шамалы… Иа айтпақшы оны кім басқарады.
– Мен…
– Қой ары.
– Мен теңіздің қызымын.
– Қой, айнам… қалжыңыңа болайын… теңіздің қызы… жаңбырдан қорқама…
– Түсінбейсіз…
– Онда түсіндіре ғой айнам…
– Кеменің үстінде ғана айтамын.
– Онда кеме жалдауға кеттік.
– Менің кемеме.
– Қайда…
– Асықпаңыз кеш кірсін… қыздың сыңғыр-сыңғыр күлкісі жанымды балқытып барады. Қызды теңізге шығудан қорқып тұр деп ойладым. Тіпті теңізге шықпай-ақ қояйық деп шештім.
– Жарайды. Онда қоналқыға бір орын қарастрайық.
– Жоқ анау жағалауға бапрып толқын қыздармен сіңілілеріммен таныстрам сізді.
Мен ешнәрсе аңғарғаным жоқ. Жәй сөз реті солай болар деп Заряның жетегіне ере жөнелдім.
Теңіз жақтан соққан салқын ауаға ол құшырла бетін тосып әлсін-әлі тұра қалады. Жақын жағалауға келіп әлсіз соғылған толқындардың сылдыры естіледі.
– Сіз судың үнін білесіз бе?
– Иә естіп келемін.
– Не деп жатыр.
– Менен қорықсаңдар үйлерңе қайт дейді…
Сіз білмейсіз… ал мен білемін… олар мені сағынып қалыпты… тез кел жатыр.
Біз жағалауға жете табанды күйдірген ып-ыстық құмды кешіп теңіз шетіне іліктік. Сан-мың үсақ қиыршық құмды жағаға көшіріп қайтадан өзіне қарай тартып әкетіп жатқан толқындарды қызықтап аз-кем аялдадым.
– Келіңіз, сәлемдесіңіз.
– Кіммен.
– Менің ел-жұртыммен… қыз қиыла өтінді. Онысы маған оғаш көрінді.
– Зәри!.. – біз жолға аттанғаннан бастап осылай атай бастағам.
– Сізге бір түрлі құсап тұрған болар… –Зәриа бұртиып қалды.
– Әдемі қыздың назының өзі соншалықты әдемі көрінді.
– Жарайды онда… ей су сұлулар… әдемі Зәридің сіңілілері менен сәлем сендерге… мен суға қойып кеттім.
Үлкен теңізді бірінші рет көріп тұрғаныммен мен туған ауыл үш бірдей үлкен өзеннің құйғанында болатын. Бір кісілік жүзетін едім. Зәриаға өзімнің қалай малтайтынмыды көрсетпек болғам.
Құдай атқанда теңіздің суы басқаша болар. Қол-аяғымды біреу тас қылып матап тастағандай икемге келер емес. Бірақ батып бара жатқаным жоқ. Әлгіндегі әлсіз толқындар енді сәл үлкейіп мені бірінен біріне сырғытып ары алып бара жатыр. Мен енді қорқа бастадым.
– Зәри… даусып оғаш шығып кетсе керек.
Қыз жағалауда маған қарап сақ-сақ күледі.
– Зәри мен ағып барам…
– Ағай теңізде адам ақпайды… батады.
Оның сөзінің соңын естій алмай қалдым. Кенет су астынан әлде бір жойқын күш түбіне қарай тарта жөнелді. Аузы-мұрныма су кіріп қақала-шашала тырбыңдап жатырмын. Қас қағым сәтте көз алдымнан бар дүние жарқ етіп өте қалды.

Біздің жұмысқа үш жылдан бері Зәрия атты қыз істейтін. Қай ауылдың қызы екенін бір біле алмай-ақ қойғам. Сұрағандардың барлығына “Теңіздің қызымын” деп күлетінде қоятын. Әйтеуі маған бір жерден көрген таныс мүсін көз алдыма орала беретін. Бірақ қайдан қашан көргенімді бір есіме ала алмай-ақ қойдғаным. Ол туралы бар білерім, жаңбырдан өлердей қорқшы еді… қорыққанда сол жаңбырлы күні сыртқа аттап баса алмай қалатын. Содан кейінде әдейі “Теңіздің қызымын” деп айтатын шығар ойлайтынмын. Сол қыз бір күні менен.
– Сіз теңізді жақсы көресіз бе? –сұрады.
– Білмеймін ол туралы ойланып көрмеппін… әрі өмірімде бір ретте ашық теңізге шыққанда емеспін…
– Пәлі, сіз сұлулықтың не екенін әлі білмейді екенсіз ғой… қарсы алдымдағы отырған қыз осыны айтып бұртиды.
Үнемі үстене теңіз жануарларының суреті бар көйлек киіп жүретін қыз туралы білерім шамалы еді. Бірге жұмыс істегенімізге үш жылдан ассада мен оның тек жаңбырлы күндері далаға шығудан қорқатынын ғана біледі екенмін.
Аз ғана сіркіреп барып басылып қалатын жаңбырдан өлердей қорқатын қыздың маған теңіз туралы айтқаны күлкілі көрінді. Қыз сөзін ары жалғап:
– Сіздің теңізге барғыңыз келе ме? – деп сұрады. Мен күлдім де:
– Иә, барғым келеді… Неге сұрап отырсың?!. Әліде меніде өзің сықылды судан қорқады деп ойлайсың ба?.. –ұялып қалатын шығар деп ойлағам.
– Жоқ мен судан қорықпаймын… мен суды сүйемін… оның жанары бал-бұл жанып кетті. Жанарындағы құштарлықтың оты жарық етіп барып дірілсіз тынық судай дереу мұңға бата қалды. Мен өзімнің баяғыдан бері қалай сәп салмағаныма таң қалып отырмын. Қыздың әппақ жүзінде көзге әзер көрінен бір қанша ұсақ меңін есептемегенде нағып аппақ арудың өзі екен. Мен ұзақ қарадым.
– Ағай!.. деді ол қайталап.
– Ау… дедім менде.
– Сонымен теңізге барғыңыз келе ме?
– Иә.
– Онда барасыз ба?
– Мені кім апарғалы жатыр екен онда.
– Мен.
– Ненің құрметіне? – деседе ішім қылп ете қалды. Осындай әдемі қызбен өзім өмірі көрмеген теңізге бару әрине ғанибет.
– Сізге сұлулықты дәлелдегім келеді.
– Мен онсызда көріп отырмын.
– Қойыңызшы…
– Шын айтамын…
– Алдыдағы демалыста барып қайталық.
– Қай жаққа?
– Теңізге.
– Теңіздің аты бар шығар.
– Жоқ менің теңізім. Аты жоқ. Қыз қулана күлді де орнынан лып етіп тұріп ескке қарай беттеген. Одан соңда қаншама рет теңіз туралы әңгімелер болғанды. Ақыры демалыс уақытынада жеткенбіз.
Бір күні алыс бір теңіз жағалауына баратын екі биелтті алып келіп тұр Зәрия. Мен жай әңгіме үшін ғана айтып жүрген шығар дейтінмін. Күтпегем. Ойланбастан келсімімді бергенмін. Зәряның шарты бойынша ешкімгеде тіс жарм астан бір кеште кете барғанбыз. Енді міне ат-атақсыз су түбіне әлде бір су мақұлықтарына жем болып кетіп бара жатқаным. Аузы мұрнымнан кірген су қолқамды қауып есімнен тандырып жіберді.
Мен есімді жиғанмда әлде қашан кеш батып кеткен екен. Айсыз қараңғы түн айналадан ешнәрсені көрсетпейді. Құлағыма судың гүрілі келді. Тенем мұздап қалтырап жатыр екен. Жалма-жан орнамнан атып тұрып қайта құладым. Мен тұрған жер теңселіп тұр екен. Аяғымнан тік тұра алар емеспін. Осы кезде барып.
– Ағай! Есіңізді жидыңызба? –Құлақ түбімнен Зәряның үні естілді.
– Зәрия! Айнам! Мен қайдамын… мені кім алып шықты судан… мен аптыға сөйлеп жатырмын.
– Мен алып шықтым… менің кемемде…
– Қалай…
– Мен кемеде айтамын дегенімді ұмытпаған шығарсыз…
– Қайдасың… неге шырақ жақпадың…
– Шырақ жағуға жете алмай жатырмын.
– Не болды айнам сен жараланып қалғансың ба?
– Жоқ аманмын…
– Онда…
– Дұрсы шырақ жақпай-ақ қояйықшы.
– Неге?
– Сіз қорқып кетесіз…
– Неге?
– Менен…
– Түсінбедім… Айнам…
– Онда алдымен сіз тыңдаңыз… сосын қаласаңыз шырақ жағасыз… болмаса…
– Айта ғой айнам…
– Әуелі сізден бір нәрселерді сұрасам? Шыныңызда айтасыз ба?
– Сұрай бер.
– Мойныңыздағы тұмар кімдікі.
– Өзімдікі.
– Өтірік! –оның даусы зілді шықты.
– Неге өтірік мен бұны ес білгелі тағып келемін…
– Қайдан алдыңыз?
– Білмеймін…
– Шыныңызды айтыңызшы…
– Шынымен білмеймін… тек апамның айтуы бойынша… мен ес білмейтін кезде… үш жас па әлде төрт жас шамасында ойнап жүріп жардан құлап суға кетіп қалыппын… содан ел-жұрт болып неше күн іздеп таба алмай қойған екен. Төртінші күні біреулер “Жалпақ өткел” деген жерден тірі тауып алған екен… содан үйге алып келіпті… апам айтатын тағы осы мойныңдағы тұмар сені ажалдан алып қалған болар… бұрын тұмар болмаған… ана кісілер алып келгенде мойныңда жүр екен. Енді ешқашан шешпе… су перісі деген болады… соның шарапаты тиген болар… деп. Одан басқа ешнәрсе білмейді екенмін.
– Иә, ол менікі болатын.
– Қалайша?
– Тұмарды ашып көріп пе едіңіз.
– Иә көргенмін.
– Сондағы жазулардың бас жағындағы сурет есіңізде ме?
Осы кезде барып
– Мен теңіздің қызымын дегенде сенбейтін едіңіз.
– Иә.
– Енді сенетін боласыз.
– Айнам не айтып кеттің шырақ қайда?
– Асықпаңыз, мен сіз көре қалатындай қалде емеспін.
– Қалайша?
– Мен өз бейнеме қайтқанмын.
Сәл тіксінсемде жүрегімды орнына түсіріп:
– Онда сен кімсің? – деп сұрадым.
– Мен су перісімін.
– Адамдардың арасында неқылып жүрсің?
– Тұмарымды алуға келгем.
– Баяғыда-ақ сұрамадың ба? Қайтарып берер ем.
– Сізден айырып қалудан қорықтым.
– Неге?
– Сол кезде жардан қалай құлап кеткеніңіз есіңізде ме?
– Жоқ.
– Онда тыңдаңыз. Мен су перісі патшасының жалғыз қызымын. Әдетте су перілерін адамдар жүрген жерге баруға тиым салынады. Бұл қағида еді… мен сол қағиданы бұзғам. Ол кезде менде тым кішкене болғанмын. Сіздің есіңізде болмағанымен менің көкейімде барлығы сарнап тұр. Су асты әлемінің барлығы әкеме бағынар еді. Содан болар менің барлық әрекетіме ешкімде шектеме қоймайтын. Мен алыс-алыс өзен суларды, бұлақтарды кезетінмін. Менің жақсы көретін кіп-кішкентай көп балықтарым болды. Олармен ойнайтын едім. Сол жардың түбінде қарғыс атқан бір балалар ау салатын еді. Ессіз балықтар соған түсып қалатын. Әр кез сіз сол балықтарды балалардан қолыңдағы асық-сақаларыңа ауыстырып алып суға қайта жіберіп отыратынсыз. Бірде ауға түсіп қалған шабақтарымды босатып аламын деп өзім шырмалып қалдым. Айналада көмекке келе қояр ешкім жоқ. Жанталасып әр бір жібін тісіммен қия бастағам. Сол кезде балықшы балалар келіп ауларын шығармақ болды. Мен суға олар жағаға тартып арпалысқа түстік. Содан сіз балалармен таласып аудың жібін қолдарынан жұлып алдыңыз. Ашуланған біреуі сізді жарға итеріп жіберді. Сіз шыңырған қалпы суға құлап түстіңіз. Осы кезде менде аудан босанған едім. Сіз суға түсе есіңізден айырылып қалдыңыз. Мен сізді алып әкемнің сарайына жеттім. Болған уақиғаның барлығын айтып беріп ем. Әкем сізге қайрымдылық жасап қайта жер бетіне жібірмек болды… ол кездегі балалық сана болар… “мен еш қайда жібермеймін” деп зар еңіредім. Ақыры әкем маған “бұл басқа жаратылыс… су әлемінде күн кеше алмайды… әрі әлі жас… өскеннен соң тауып алсың” -деп көндірді. Содан менің мойнымдағы тұмарды тағып жағалауға шығарып салған. Содан бастап жер бетіне шығып сізді іздеумен өттім. Ақыры тауып сізбен бірге қызымет істедім. Мені бір күні таныр деп үміттендім.
Бірақ сіз таный алмадыңыз. Ақыры сізді осында алып келуге мәжбүр болдым. Себебі мен тұмарымды сусыз жерде пайдалана алмас едім. Менің денем тек белден жоғары ғана адам сипатты да одан төмен балық тәнді едім. Жаңбырдан қорқатынымда содан. Суға тап болсам әуелгі бейнеме қайтып кетемін содан сақтанатынмын. Енді міне мен тұмарымды алдым…
– Шырақ жағайыншы. –мен қыздан өтіндім.
– Жарайды жағыңыз. Мен қауызда жатырмын тек қауыздың ішіне қараушы болмаңыз.
Бей-берекет теңселген кеменнің ішінде анда бір мында бір соғылып жүріп Зәридың нұсқауымен оттық пен көне тоз шырағданды тауып жақтым. Аядай ғана каютаның ішін шырағдан күндізгідей жарқыратып жіберді.
Ортадағы үлкен қауыздың ішінде ернеуіне асылып Зәри жатыр маған тесіле қарап. Мен аяғымды аңдый басып таяп келем. Қауыздағы су кемемен бірге шайқалып шып-щып етіп еденге шашырап жатыр.
– Жақындамаңызшы… – деген Зәридің жалынышын елемей таяп келемін. Қауыздың ішінен алтын балықтың түстес жалтылдаған құйрығы суды әлсіз сабалап бұлғаң қағады. Сырттан ауыр ыңырсып кеменің бүйірін соққан толқын үнімен жарысып сан мың қыздың күміс сіңғырлы күлкі үні естіледі. Мен жарты денесі суда жатқан Зәридың жанына келіп жүрелеп отыра кеттім. Зәри тіпті ажарланып кетіпті. Жарық ете қалған жанарының өзі жүрегіме ынтызарлықтың тылсым күшін нығарлап тығып жатқандай. Тарқатылған бұрымы тамағыма оратылып қытақтайды. Бүтіл денемді бір ыстық, бір суық ағын бойлай қуалап Зәри қызды құшып үнсіз отырмын.
– Ағай мен сізде енді жерге жібергім келмейді… –үнсіздікті Зәри бұзды.
– Айнам менің… енді не істейміз… мен шынымен сұрап отырмын. Меніңде Зәриды қалдырып кетуге жүрегімдегі тулаған ынтызарлығым жіберер емес.
– Мен сізді су астана алып кетер-ақ едім.
– Сенімен қайда болсада баруға әзірмін айнам.
– Жоқ сізді су әлемі қабыл алмайды екен.
– Неге?
– Сіз су қағидасын бұзғансыз.
– Қалай?
– Балық жегенсіз…
– Несі бар жер бетіндегілердің барлығы жейді.
– Сол үшінде жер бетіндегілердің барлығы суда тіршілік ете алмайды.
– Не істейміз онда?
– Осы кемеде өмір бойы менімен қала аласыз ба?
– Қаламын! – мен еш ойланбастан жауап қайтардым.
– Дауыл тұрайын деді.
– Не істейміз?
– Палубаға шығыңыз. Оң жақтағы жақтаудың қасында айналмалы шығырық тұр. Соны ақырын босатыңыз. Сосын арқанды саумалап жіберіп отырсаңыз желкен түседі.
Мен тепкішекпен өрмелеп палубаға шықтым. Арлы берлі шайқалақтап жүріп желкенді әзер түсірдім. Біз үші қиыры жоқ алып теңіздің ортасында кетіп бара жатқан сықылдымыз. Бірін бірі сабалап бурқана атқақтаған толқындар үйдей-үйдей болып келіп кемені бірінен соң бірі соққылайды. Бірі тұмсығынан іліп алғандай кемені шалқалатып алып бара жатса енді бірі құйрығынан салақтатқандай қылып кеменің тұмсығын теңіздің түбіне бағыттап тастап кеп жібереді. Толқыннан толқынға лақтырылып қалқақтап келе жатырмыз. Сыртта тура беруге дәтім жетпей асығыс каютаға түстім. Зәри жатқан қауыздың ернеуіне келіп әлде бір көне тоз матрасты астыма төсеп жантайып жаттым. Жантайып жатып ұйықтап кетіппін.
Мен оянғанда әлде қашан күш ұығып кеткен екен. Жалма-жан қауызға қарадым. Зәри жоқ. Менің Зәриям… менің аяулым… менің жаным… айнам… жүрегім дір ете қалды… кешегіден бергінің барлығы тү емеспе деп ойландым. Жоқ сол каютаның іші. Асығыс палубаға шықтым.
Жоқ менің түнімен кеме деп жүргенім шағын каюталы ескі желкенді қайық екен. Тұмсық жағында Зәри теңіз бетінің ащы күнінен қыздырынып жатыр екен. Кідімгі адам бейнесінде аяқтары да орнында, баз-баяғыдай. Мен тосылып қалдым.
– Ағай келсеңізші… мен жайлап басып оған таяй бердім.
– Өз көзіңізге өзіңіз сенбей тұрсыз ба?
– Түс көрдім ба деп тұрмын.
– Жоқ өңіңіз. Мен тек түнде ғана өз бейнеме қайтамында күн шыққанда адам кейпіне ене аламын… –мен оның сөзінің соңын күтпей бас салып құшырлана өптім. Қайықтың бүйірін соққылаған толқындардың сартылы маған ең жағымды музкаға айналып кеткендей болды. Түс әлетінде Зәри тамақтануға шақырды. Мен өмірі татып көрмеген әлде қандай бір тағамдармен тамақтанды.
– Біз қайда бара жатырмыз –деп сұрадым Зәридан.
– Таусылмайтын сапарға…
Одан ары қузамадым. Зәридің айдай жамалына мастанып қараған сайын көз алмай қарай бергім келеді.
Кеште жартылай балық, ал күндіз адам бейнелі Зәри мен үшін әлемдегі ең қымбатты ынтызарым екенін ұқтым. Түнімен асау толқындармен арпалысып каютаға толып кеткен суды шелектеп сырқа шығарып күндіз Зәрйімнің құшағында махаббатың бал шарбатына мастанып ұйқыға кетемін.
Біздің ескі қайықты толқындар бірінен біріне жалғап таусылмайтын алыс сапарға қарай өздері алып бара жатыр.

Пәтер
- Сені бастық шақырып жатыр! – дегенді естіп, жүрегім дір ете түсті. Осы мекемеде аттай он алты жыл жұмыс істедім. Қанша бастық келіп, каншасы кеткені есімде жоқ. Солардың біреуі де мені шақырып көрмеген еді.
Екі тізем қалтырып, жаңа келген бастықтың алдында тұрмын.
- Осыдан он жыл бұрынғы өтінішіңізге сай сізге пәтердің кезегі келіп тұр… Міне, кілті, мекен-жай мына қосалқы қағазға жазылған. Ех-ей, аспанға бірақ ұшқан екенсіз, он жетінші этаж… Жарайды, қажетті құжаттармен сосын айналысарсыз… Әзірге әйеліңіз бен балаларыңызды қуантыңыз… Айда!.. – деді.
Қуанышымда шек жоқ. Бір сағатта сүйретіліп әзер жететін үйіме он бес-ақ минутта жетіп келдім.
Қатын!.. қатын…, – деймін айқайлап. Шүйінші, шүйінші… бізге үй беріпті…
Аулаға кіре бере өзіміз тұрып жатқан үйдің иесі -қара кемпірмен соқтығысып қала жаздадым.
-Осы айдың пәтер ақысын төлемесең… – кемпір шақ ете қалды.
-Міндетті түрде төлеймін…Алайда қазір жанымда көк тиын жоқ…
-Екі-ақ күндік мұрсатың бар!..
Кемпірдің сөзінің соңын тыңдауға дегбірім жетер емес. Өзіміздің тұрып жатқан қуықтай қана құжырама қойып кеттім.

-Тәңірім-ау, бұл түсім емес пе? – әйелім аң-таң.

-Ұршатын апашы бай ма?.. Кіші ұлым шешесінің көйлегінен жұлқылап тұр.

-Дәу үй ме? – деп сұрады екінші қызым.

-Нешінші қабатта? – деді үлкен ұлым.

-Бәріне бірден жауып қайтаруға абдырып қалдым, тек “биікте, биікте, он жетінші қабатта”, – дей беріппін.

-Пәлі, қаланы төбесінен көріп отырамыз… Қазір көшеміз бе?

Барды-жоқты дүниеміз баяғыда әйелімнің төркінінен келген ескі екі шамаданнан аспады. Пәтердің май ақысын бермесең, ешқайда жібермеймін деген кемпірге әйелімнің паспорты мен өзімнің жоғары оқу орнын бітірген дипломымды қатар қойып жүріп, әзер құтылдық.
Бес баланы ертіп әйелім екеуіміз айтулы мекен-жайға келдік. Жеткенше алты жасар қызым мен әйелім екеуі үйдің ішін қалай безендіретінін жоспарлап та қойды.
-Масқара!.. Жо, бұл бір жаңсақтық болар… Қатын баламды осында қалдырдым да жұмыс орныма қарай ұштырттым.
-Үйдің әдірсі дұрыс көрсетілмепті… – дедім ентігіп.
Хатшы қыз шарқ ете қалды.
-Бастарыңды жерден алмайсыңдар… ақымақтар… барып басыңды көтер… көресің…
Есік тарс жабылды. Ешнәрсеге түсінбей манағы жерге қайта келдім. Үркердей болып қатын балам тұр.
Мен аспанға қарадым, біз аспанға қарадық.
Масқара! Біздің үй аспанда аспақталып тұр екен. Тура он жетінші қабаттан ары қарай басталып ары қарай көрінер емес. Аспанның арғы жағына дейін биіктеп кетіпті.
Қалай шығамыз? Біз үй ішімізбен еш амал таппай аңтарылып тұрғанда тура біздің үйдің үстінгі қабатынан яки он сегізінші қабаттан біреу басын шығарып
- Ау, неге аңырып тұрсыңдар… – деп айқайлады.
-Қалай шығамыз? – деп айқайладық біз.
-Ұшып…
-Қалай…
-Солай…
-Келіп түсіндірші…
Әйелім екеуіміз қосыла жалындық.
Күнге шағылысып жарқ-жұрық еткен метел есікті ашқан ел лып етіп жерге түсе қалды. Түсім шығар деп ойладым мен.
Оянайын деп астыңғы ернімді қыршып тұрып тістедім. Аузымнан қан бұрық ете түсті, ояна алмадым.
Ақымақ, – дейді көршім. – Ақымақ, үйдің кілтін алудан бұрын ұшуды үйренуің керек,- деп, қайтадан лып етіп көкке көтерілді де кетті.

ТҰМАР
Түн ортасы. Қатты ұйықтап жатқан жігітті сырттағы шуыл оятып жіберді. Жастықтан басын көтерген ол сырттағы дыбысқа құлағын тосты.
– Әпке, ол менікі таласпа!
– Жоқ, сен әлі кішкентайсың, менікі ол…
– Қайдағы кішкентай, мен де бойжеткен қызбын ғой.
– Жоқ, кішкентайсың…
– Білесің бе, мен тура осы жасымда үйленген едім ғой…
– Ол менікі, менің тұмарымды тағып алыпты…
– Сырты ғана сенікі, ішінде менің атым жазылған…
– Біреу алмастырып тастапты. Сенбесең жүр, асты-на көзмоншақ қадағам…
Есік еш дыбыссыз, жаймен ашылды да, ішке аппақ киінген екі қыз кірді.
Олар жігітті көрмеген іспетті. Тіпті елеген де жоқ. Жігіттің жанына келді де кеудесіне үңілді.
– Көрдің бе, енді таласың жоқ шығар?
– Өлтірем сені.
Шамасы үлкені болар, қолына қайдан тапқанын кім білсін, бір түп тікенек алып тұра қуды. Қаншалықты тапырақтағанымен еш дыбыссыз далаға шығып кетті.
…
Жігіт түс көріп жатқан шығармын деп ойлады. Төсектің басқы жақтауын ұстап көрді. Сосын басбармағын барынша қатты тістеп көрді. Ауырғаны сонша, шыңғырып жеберді. Енді түсі емес, өңі екеніне еш шүбәсі қалмады. Тұла бойын қорқыныш билеп, орнынан атып тұрды да шырақты жақты.
Мойнындағы тұмарды жұлып алып астына қарады. Көзмоншақ тұр. Ішін ашты. Шым-шытырық көне жазу. Кенет жігіт өзі өмірі көрмеген жазуды зулатып оқи жөнелді. “Жаратқан саған жар болар! Сенің нұрлы бейнең нұрланар! Тау атаңа тағзым ет! Көл анаңа тағзым ет! Жаның да сенің жамандық болмайды! Ардақтының ардақтысы, сұлудың сұлуы Айбар бегім…”.
Жігіт мең-зең халде тұмарды мойнына қайта тақты. Қайта жұлып алды. Таң атқанша осы әрекетін қайталай берді.
Сызылып таң да атты. Айбар бегім де қайтып келмеді. Тұмардың тылсымын білмекке, өзіне осы тұмарды сатқан сыған әйелді іздеді. Қаланың шет жағында тұратын құжыралардың арасынан тез-ақ тапты.
Алдына картасын жайып бал ашып отырған әйел жігітті көрді де, бірден таныды.
– Балам отыр, не, қыздар мазалап жүр ме? Қорықпа, ол әншейін… Мен қазір келем.
Әйел көп күттірмеді. Ауладағы итті арсылдатып жүріп, кішкентай қалтаға салынған бір нәрсе алып келді.
– Мынаны білегіңе тағып ал.
– Бұл не?
– Иттің үйшігінде жеті жыл жатқан сүйек. Олар сені енді мазалай алмайды.
– Керегі не, осы тұмарды лақтыра салсам қайтеді?
– Балам, бұл бақыт тұмары, киелі зат, киесі атады.
Жігіт кері қайтты. Кешкісін жатарда білегіндегі қалтаны сипап қойды.
Тағы сол шуыл. Жігіт шошып оянды.
– Ол сенікі.
– Жоқ, сенің тұмарың, ол сенікі.
– Сырты ғана менікі, ішінде сенің атың бар, ол сенікі…
Жігіт ойланды. Кешегі өзіне таласып жатқан қыздар бүгін неге жеріді. Ақыры бір байламға келіп сыртқа шықты да, есік алдында тұрған қыздарға барды.
– Әрі кет! Жуыма маған…
– Неге, кеше маған таласып едіңдер ғой.
– Ол кезде сен таза едің, ал бүгін арамдандың.
– …
Жігіт білегіндегі қалтаны жұлып алып лақтырып тастады.

ОҚ

Бақидың қақпасына ертіп барар біреу келер деп тар жанақымда күтіп жатқалы қашан. Айлар өтті. Жыл өтті. Шынымен жалғыз Жаратушыға да керегі болмағаны ма? Өзінің жаназасын шығарып болып “Қандай адам еді?” деген мәзімге жыйылған жұрттың бәрі: “Жақсы адам…” деп жауап қайтарды. Ол өзінің жаназасына осыншама көп адам келеді, тіпті «жақсы адам» деп айта қояды-ау деп ешқашан ойламап еді. Тек ел-жұрты өзін жер қойнына тапсырып, топырағының басына қада қадап кете барды. Тура қырық қадам алыстаған соң ғана, “Жазасын Алла берер…” дегенді естіді. Бірақ оларға өкпесі жоқ-ты. Сосын өзінің О дүниенің екі қақпасын да көре алмасын білген соң, пәни дүниені ойлай бастады. “Балаларым қандай күйде екен… бейшара әйелім ше… ешкімнің есігін аша алмай жүрме екен?..” деп ойлады. Балаларын сағынды. Барып маңдайларынан сипап көргісі келді. Бас аяғын буған ақірет бауларын шешті де, сыртқа шықпаққа ниеттенді. Қанша ұмтылғанымен үстіндегі кебін кедергі жасап болмаған соң ақіретті жанақымға қалдырды да, тыржалаңаш сыртқа шықты. Молалардың барлығының бетіне жап-жасыл гүл өсіп тұр. Тек өз қабірімен әріректегі тағы бір қабірді ғана сұр топырақ басып жатыр. Қабір басындағы гүлді суарып тұрған жігіттен үстіне жабар лыпа сұрамаққа қасына барып еді, шамасы соқыр болар, қасынан қанша айналсоқтаса да көрмеді. Абұйырын қолымен бүркеп ауылға қарай жол тартты. Жолыққандардың бәрі көрмейді. Жылап аққан бұлақты жағалап отырып, өз үйінің қасына келді. Ауласын қоршаған биік тамның әр жағынан ең соңғы жалғыз картопты аршып отырған әйелін көрді. Ортаншы ұлы шешесіне көрсетпей аршылған қабықты аузына салып жатыр. Өзі де тамақсау болатын. Жаны ашып кетті. Барып, баласының бетінен иіскеп, әйелінің шашынан сылағысы келді. Ауладан енді өте бергенде өзінің тыржалаңаш екенін біліп, кілт тоқтады. Маңайдан үстіне жабар лыпа іздеді. Бәрібір үстіне не жамылса да жалаңаш денесі көрініп тұр. Аяғын апыл-тапыл енді басқан кенже ұлы қақпаға қарай келе жатқанын көріп, көрші үйдің дуалына барып жасырынды. Иә, көршісі… Тура өз қолымен атып өлтірген көршісі өз үйінде аппақ кебінімен балаларының ортасында отыр. Міне, тамаша, балалары: «Мен орнымнан қол- аяғымды қимылдатпай көтеріле аламын. Мен сенен биік көтеріле аламын, көрдің бе? Шеше қарашы, сенің жаулығың өзі шешіліп, қайта оралып жатыр» дейді. Тура осы құбылысты көріп отырып өзінің отқа айналып өртеніп бара жатқанын сезді. Сол оттың ішінен өткен өмірі көрінді.
Неге екенін өздері де білмейді, көршінің баласы екеуі бірігіп алып адам атаулының тіпті ойлауға жүректері шыдамайтын жамандақтарды істейді. Бұл екеуін көргенде ауылдың адамдары қырық қадам аулақ кететін. Тіпті ауылға сыймады. Іштен шыққан шұбар жылан баласын қимай, ақыры екеуінің де әке-шешесі екі жаққа көшті де кетті. Бәрібір барған жерлеріне де сия алмады. Бұл екеуі жүрген жердің адамдары қан қақсап, зар жылап жүретін болды. Жылай-жылай, қақсай-қақсай екеуінің де әке-шешелері күйікпен өлді. Бұларға енді баяғы ауылдан басқа барар жер қалмады. Ауылға келіп, кәдімгі адамша күн кешіргендей болды. Екеуі де үйлі-баранды, балалы-шағалы болды. Сосын, сосын бір кеште екеуі ауылдың аяқ жағындағы құдықтан аттарын суарғалы келген де, екеуі оңаша бір сәт қалған да, баяғы сол қара жын бұларды қайта тапты. Сол кештен бастап бүткіл ауыл күн батты болды, қайта зар жылады. Қара жын бұларды буғаны сонша, енді өз қатын-балаларына жауыздық жасай бастады. Тағы сол есірік құйынмен ойқастап жүрген екеуі иен далада жолықты. Қара жыннан сәл босаған екеуі, енді ақылға келді. Осыдан құтылмақ… Жалғыз жол жандарын қию. Бірге аттанбақ. «Әй, қайдам, бізге жұмақтан орын жоқ-ау». Өздері де білетін. «Иә»,- деді екеуі,- «Барар жеріміз тозақ. Одан да бір-бірімізді өлтірейік, біреуміз шейіт болып жұмаққа барамыз…» Байлам осы. Екеуі де мылтықтарының таңдайына оқ басты да, ауылдың аяқ жағындағы алаңқайда кезікті.
Арада көп сөз болмады. «Мен тозаққа қалайын, сен жұмаққа бар». Осыны бір-біріне неше қайталап айтысты. Шын көңілдерімен.
Бір, екі, үш… екеуі екі бағытқа бір бірлеріне ту сырттарын беріп санап бара жатыр. Жетіге дейін санай алды ол. «Өмірден не бақыт көрдің… ессіздікпен қара жынға еріп, елді қан қақсатқаннан басқа не тындыр-дым… Өз қолыммен жасаған тозақа, енді өз қолыммен тағы барам ба?.. Жоқ. Біз екеуіміз жөнінен мейлі қалай өлсек те тозақтан өзге орын жоқ. Қайта бізді өлтіргендер жұмаққа барар. Өйткені жамандақты тоқтату-сауап деген бар. Ал сауап істесең орның жұмақ»… Осыны ойлады да, мылтығының таңдайындағы оқты алып тастады. Досының даусын естіп барады. Он-төрт, он бес! Екеуі де бір-біріне мылтықтарын кезесіп тұр. «Кешір досым сен жұмаққа баруың тиіс»,- деп, досы шүріппені басты. Қанға боялып жатқан оған қарай жан ұшыра жүгіріп келе жатқан досы, оған жетпей жол ортадан жерде жатқан оқты көрді. Оқты көрді де өзін-өзі қақ маңдайдан бір-ақ басты.
Елдің аты ел ғой. Өздерін қаншалықты қақсатса да, екеуін өз қолдарымен арулап көмді.
– Балам молданы шақырып келші, түсіме әкең кіріп жүр… – деген әйелдің даусын естіген ол орнынан атып тұрды да, баяғы өзі алып тастаған оққа кетті.

МӘҢГІЛІК САУҒА
Мен сені күттім. Ұзақ күттім. Сосын сен де жеттің-ау, әйтеуір. Сенің шоқтай шұғынық ерніңнен өптім. Аппақ анарыңды аймаладым. Сосын білмеймін…
– Мен сенен бала көтеретін болдым. Атын кім қоямыз? – дедің. Шынымен-ақ сұрап отырғансың.
Мен ештеме айтпадым. Өйткені менің өз балам бар болатын. Одан басқа балам жоқ-тұғын. Сен қатты жыладың. Маған қатты кектендің.
оншалықты ұзақ үнсіздіктен кейін:
– Соңғы айтарың осы ма? — дедім.
– Жарайды, онда мен ұйқыдан оянам, – дедің де, сүйрік саусақтарыңмен бетімнен жанып жібердің.
Мен шошып ояндым. Қайдан екенін кім білсін, құшағымда бір кесек мұз жайлап еріп бара жатты. Мұз еріп бітті. Менің мойнымда сен сыйлаған тұмар.
Сен шошып ояндың. Қайдан екенін кім білсін, құшағыңда батпан қара тас еңсеңді езіп, басып бара жатты. Сен мойныңдағы мен сыйлаған тұмарды көре алған жоқсың.

ЖОЛАЙРЫҚ
Әкесінен қалған шошақ ер-тоқымды атқа асығыс салған жігіт шылбырын жиғанға үлгірмей көрші ауылға шаба жөнелді. Дәрігер алып келмек. Келіншегі қансырып хал үстінде жатыр. Арлы-берлі алып жүргенге шашырап кеткен сүйектер ыңғай берер емес. Өзенді бойлап барып айналып жететін жаттық жолды тастап, тіке төбе басындағы зираттан өтетін сүрдекпен тартты. Қамшы үстіне қамшы басып шапқылап келеді. Зираттың ортасына жеткенде барып аттың тізгінін тартқысы келді. Бірақ тартпады. Тек “Дәрігер, үйінде болса” деп тіледі.
Зираттан өте бере үлкендердің “Аруақтарды шулатпаңдар!.. Өздері асығып жатқанда қасынан жайлап өтіңдер!.. Әрі Қиямет қайым жақын деп айтыңдар!.. Бәрі Қарасат майданын, Алланың нұрлы жүзін көруге асығып қияметқайымды күтіп жатады…” дейтіні есіне түсті. Тым құрыса жаңа ғана марқұм әкесінің зиратының жанынан өткенде де, айтпапты-ау. Онан ары ойлауға мұрсасы жетпеді.
“Жаным, менің, мен дәрігер алып келгенше өліп қалмашы…” сол уайымның жетегімен қамшыны жиілетті. Кенет тура арт жағынан бір нәрсенің еріп келе жатқанын сезді. Жалт қарады. Марқұм әкесі. Ол енді атты шаужайлады. Шапқан атпен жарысып әкесі қатарласты. Әдетте аруақ туралы сөздің өзінен сонша қорқатын жігіт бұл жолы қобалжыған да жоқ.
– Кеп қалды ма?
– Нені айтасың әке?
– Қиямет қайым.
– Қайдағы, дәрігерге асығып барам.
– Ой, тәуба! Неге жалғаннан жар сап жүрсің!.. Қарашы артыңа!..
Жігіт бұрылып артына қарап еді. Бүкіл зираттағы өліктің барлығы арттарынан шұбап келеді.
– Қайда барасыңдар?
– Иә, қайда бара аламыз. Біз бұл паниден емеспіз ғой, қайтар жолды таба алмаймыз, бізді енді жер мекенімізге апарып тастарсың…
Жігіттің қамшысы қолынан сусып бара жатты. Көз алдында қанға малынып жанары сөніп бара жатқан қосағы, ақыретін жерге сүйретіп қайда барарларын білмей мәңгіріп тұрған әкесі бастаған қалың аруақ.

АЛАС
Жер бетіндегі ең соңғы жалғыз ауыл. Ауылдың барлық тыныс тіршілігін ауыл атасы ақбас шал шешеді. Ауылдың барлық адамын жинаған ол, – Ау халқым менің, біз бүгін жылына бір рет өткізетін некелестіру мүрәсімін өткіземіз. Осы жолғы кезек біздің анау жылқышымызда. Кәне жеті атасын санаңдар. Сол жеті атадан асқандардың ішінен бір қызды өзі талдасын. Кел балам бері. Сенің бақытыңды тілейік. Ақбас шалдың даусы күллі әлемді жаңғыртып шықты. Қалың жұрттың қақ ортасындағы отырған жирен мұртты жігіт ортаға келді де:
– Ау, ата көлдей көңіліңізге рехмет. Тәңір жарылқасын, сізге ұзақ ғұмыр сыйласын. Бұл менің кезегім емес. Өйткені мен күннің ұлымын. Сондақтан айдың қызына үйленуім керек…
– Тәйт ары! Не тантып тұрсың, есің дұрыс па сенің…
– Ау, айналайын жұртым, айта қойыңдаршы кәне қайсыларың менің ата-анамсыңдар.
Жұрт шуылдасып кетті. Барлығы жеті атасына дейін түгендеп шықты. Тіпті алыс туысқаны да шықпады. Кенет жұрт сілтідей тына қалды. Ақбас шал жұртқа жаңа заң шығарар кезінде көтеретін асатаяғын оң қолымен басынан жоғары ұстап тұр.
Халайық бүгіннен бастап тегі белгісіз жылқышы ауылдан аластатылады. Сонымен бірге кімде-кімнің ұлы үйленбейтін болса әкесін, ал қызы үйленбейтін болса шешесін мәңгілік зынданға саламыз. Жұрт теңселіп кетті. Дегенмен барлығы балаларына сенімді еді. Тек осы ауылдағы ең сымбатты қыздың жер бауырлап жүретін кемтар әкесі мен шешесі жатқан жерлерінен топыраққа көміліп бара жатты.

Терезеге ұмтылды.
Сыртта өзі түнде лақтырып жіберген ала жіптерді беліне байлап алған сыңары сақ-сақ күліп ауланы айналып жүгіріп жүр.